Zmarli i pochowani w Gurowie w świetle Tek Dworzaczka
Cmentarz, który zachował pamięć o dawnym Gurowie
Na skraju Gurowa do dziś znajduje się dawny cmentarz katolicki, od wielu lat nieczynny. Nekropolia, na której ostatnie pochówki odbywały się jeszcze w XX wieku, pozostaje jednym z najważniejszych materialnych świadectw historii miejscowości.
To właśnie tutaj zachował się grobowiec rodziny Chełmickich, przez dziesięciolecia związanej z Gurowem, Żydowem i okolicznymi majątkami. Spoczęli w nim liczni przedstawiciele rodu, których śmierć odnotowują również zapisy zachowane w Tekach Dworzaczka.
Szczególnie ważny jest zapis z 1819 roku o pochowaniu małej Bronisławy Cetkowskiej „przy kościele w Gurowie”. Przypomina on, że dawniej cmentarz był nierozerwalnie związany z istniejącą tu świątynią Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny.
Metrykalia odsłaniają również przejmującą historię rodziny Chełmickich – śmierć małych dzieci, młodych dziedziców umierających na suchoty i tyfus oraz osób, które zmarły poza Gurowem, lecz zostały sprowadzone do rodzinnej nekropolii.
Dziś po dawnym kościele nie pozostał niemal żaden ślad. Zachowany na skraju wsi cmentarz i grobowiec Chełmickich nadal jednak przechowują pamięć o ludziach, którzy przez stulecia tworzyli historię Gurowa.
Suche, często jednozdaniowe zapisy dawnych ksiąg pozwalają przywrócić ich imiona pamięci. Za każdą datą kryje się bowiem człowiek, rodzina i historia, która przed wiekami rozegrała się w Gurowie lub w jego najbliższej okolicy.
1476 – zabity Mikołaj z Gurowa zwany Koniecznym
Jedna z najstarszych wzmianek o tragicznej śmierci osoby związanej z Gurowem pochodzi z 1476 roku. W księgach sądowych odnotowano Annę, żonę zmarłego Mikołaja z Gurowa, zwanego „Koniecznym”, który został zabity.
W tej samej sprawie pojawia się Piotr Drachowski z Drachowa. Lakoniczny zapis nie pozwala jednak jednoznacznie stwierdzić, w jakich okolicznościach Mikołaj poniósł śmierć ani jaką rolę w sprawie odgrywał Piotr Drachowski.
Mimo to jest to jedna z najstarszych znanych informacji o gwałtownej śmierci człowieka związanego z Gurowem.
1714 – Teresa Malczewska-Jastrzębska
21 stycznia 1714 roku odnotowano śmierć Teresy, występującej w źródle jako primo voto Malczewska i secundo voto Jastrzębska. Zapis został powiązany z Gurowem.
Teresa nie została jednak pochowana na miejscowym cmentarzu. Jej ciało spoczęło u franciszkanów w Gnieźnie. Wybór miejsca pochówku mógł wiązać się z pozycją społeczną zmarłej, jej rodziną lub szczególnym związkiem z gnieźnieńskim klasztorem.
1719 – kilkuletni Adam Malczewski
4 marca 1719 roku odnotowano pochówek Adama Malczewskiego. Zapis określa jego wiek jedynie słowami „kilka lat”.
Lakoniczna wzmianka przypomina o wysokiej śmiertelności dzieci w dawnych wiekach. W przypadku Adama źródło wiąże zapis z Gurowem, nie podając jednak bliższych informacji o przyczynie jego śmierci.
1737 – Ludwika Gądecka
8 grudnia 1737 roku w księgach parafii św. Wawrzyńca w Gnieźnie odnotowano pochówek Ludwiki Gądeckiej. Przy zapisie wskazano Gurowo.
Regest nie podaje wieku zmarłej ani przyczyny śmierci. Pozostaje jedynie jej nazwisko oraz krótka informacja o pochówku.
1757 – śmierć Ignacego Kurnatowskiego
12 stycznia 1757 roku zmarł związany z Gurowem Ignacy Kurnatowski. Został pochowany u franciszkanów w Gnieźnie.
Przy jego śmierci zapisano niezwykłą łacińską sentencję: „Bella geri placuit, nullos habitura triumphos victus succubuit”.
Już sama obecność takiego dopisku wyróżnia zapis Ignacego Kurnatowskiego spośród zwykłych, lakonicznych wpisów metrykalnych. Słowa odnoszą się do walki, klęski i śmierci, nadając informacji o jego odejściu niemal epitafijny charakter.
1767 – Zofia Świerczyńska
12 stycznia 1767 roku zmarła w Gurowie Zofia Świerczyńska. Według zapisu miała około 50 lat.
Regest nie przekazuje informacji o przyczynie jej śmierci ani miejscu pochówku.
1768 – Teresa Jezierska z Drachowa pochowana w Gurowie
5 maja 1768 roku zmarła Teresa Jezierska, związana z Drachowem. Źródło wyraźnie podaje, że została pochowana w Gurowie.
To ważna wzmianka potwierdzająca, że miejscowy cmentarz służył nie tylko mieszkańcom samej wsi. Spoczywały tu również osoby z pobliskich miejscowości, związanych dawniej z kościołem i parafią w Gurowie.
1771 – Ignacy Skotnicki
29 sierpnia 1771 roku zmarł Ignacy Skotnicki. W zapisie wskazano Gurowo i odnotowano jego pochówek.
Regest nie przekazuje bliższych informacji o wieku ani okolicznościach śmierci.
1771 – Aleksander Kurnatowski
12 października 1771 roku zmarł Aleksander Kurnatowski, związany z Gurowem.
Podobnie jak wcześniej Ignacy Kurnatowski, został pochowany u franciszkanów w Gnieźnie. Powtarzające się miejsce pochówku przedstawicieli tej rodziny może wskazywać na szczególne związki Kurnatowskich z gnieźnieńskim klasztorem franciszkanów.
1771 – Urszula Bielawska z Cielimowa pochowana w Gurowie
Zaledwie cztery dni po śmierci Aleksandra Kurnatowskiego, 16 października 1771 roku, odnotowano śmierć Urszuli Bielawskiej z Cielimowa.
Została pochowana w Gurowie. Jest to kolejny zapis potwierdzający znaczenie miejscowego cmentarza dla mieszkańców okolicznych wsi.
1819 – niespełna trzyletnia Bronisława Cetkowska
15 lipca 1819 roku zmarła Bronisława, córka Feliksa Cetkowskiego i Franciszki z Pomorskich. Dziewczynka miała zaledwie 2 lata i 9 miesięcy.
Źródło wyraźnie podaje, że została pochowana „przy kościele w Gurowie”.
To jeden z najcenniejszych zapisów dotyczących dawnego cmentarza. Potwierdza, że jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku pochówki odbywały się bezpośrednio przy miejscowej świątyni.
1821 – Agnieszka Kurnatowska, urodzona w Gurowie
9 maja 1821 roku zmarła 63-letnia Agnieszka Kurnatowska. Przebywała wówczas jako gość w klasztorze w Ołoboku.
Była córką Ignacego Kurnatowskiego i Teresy z Trąmpczyńskich. Zapis podaje, że urodziła się w Gurowie.
Przyczyną jej śmierci była puchlina wodna. Agnieszkę pochowano na cmentarzu w Ołoboku, z dala od rodzinnego Gurowa.
1823 – Teofila z Przyłubskich Chełmicka
15 lutego 1823 roku zmarła w wieku 63 lat Teofila z Przyłubskich Chełmicka, dziedziczka Żydowa i Gurowa.
Była wdową po Jakubie Chełmickim, mieczniku ziemi dobrzyńskiej. Zmarła w Śremie, lecz jej ciało sprowadzono do Gurowa i pochowano na miejscowym cmentarzu.
Jej pochówek jest jednym z pierwszych wyraźnych świadectw związku rodziny Chełmickich z nekropolią w Gurowie.
1825 – roczny Teofil Chełmicki
30 września 1825 roku zmarł Teofil Chełmicki, syn Jana Chełmickiego, byłego kapitana wojsk polskich, i Michaliny Chełmickiej.
Chłopiec miał zaledwie rok. Przyczyną jego śmierci były suchoty. Został pochowany 2 października.
W zapisie pojawia się określenie „Gurowo Sklep”. Najprawdopodobniej odnosi się ono do miejsca pochówku w grobowcu lub krypcie związanej z miejscowym kościołem. Regest nie pozwala jednak na dokładniejsze określenie charakteru tego miejsca.
1831 – jednodniowa Paulina Chełmicka
W 1831 roku zmarła Paulina, córka Piotra Chełmickiego i Pauliny z Müntzbergów, dziedziców Gurowa.
Dziewczynka żyła zaledwie jeden dzień.
1831 – roczna Cecylia Chełmicka
21 czerwca tego samego roku zmarła Cecylia Chełmicka, również córka Piotra Chełmickiego, sędziego i dziedzica Gurowa, oraz Pauliny z Müntzbergów.
Cecylia miała około roku.
Dwa zapisy z jednego roku pokazują dramat rodziny Chełmickich, która w krótkim czasie straciła dwoje małych dzieci.
1832 – Józefa z Bobrowskich Chełmicka
20 marca 1832 roku zmarła 58-letnia Józefa z Bobrowskich, primo voto Wstowska, żona Feliksa Chełmickiego, kapitana wojsk polskich.
Przyczyną jej śmierci były suchoty. Józefa została pochowana w Gurowie.
Źródło odnotowało również, że pozostawiła córkę Michalinę Chełmicką.
1833 – Mikołaj Hulewicz
21 lipca 1833 roku zmarł Mikołaj Hulewicz, dawny posesor Cielimowa. Miał 87 lat, co jak na realia pierwszej połowy XIX wieku było wiekiem wyjątkowo sędziwym.
Był wdowcem po Franciszce Raczkowskiej i pozostawił troje dorosłych dzieci.
Mikołaj Hulewicz został pochowany w Gurowie.
1834 – mała Atanazja Chełmicka
21 października 1834 roku zmarła Atanazja Chełmicka, córka Piotra Chełmickiego i Pauliny z Müntzbergów.
Dziewczynka miała około roku. Zmarła w Poznaniu, a przyczyną jej śmierci były suchoty.
Mimo śmierci poza rodzinną miejscowością została pochowana w Gurowie.
Było to kolejne dziecko Piotra i Pauliny Chełmickich, którego śmierć odnotowano w zachowanych metrykaliach.
1840 – dwunastodniowy Tomasz Schrader
7 grudnia 1840 roku zmarł w Gurowie Tomasz Schrader, syn Napoleona Schradera, posesora majątku, i Michaliny.
Dziecko żyło zaledwie 12 dni.
1846 – Władysław Młodzianowski, dawny dziedzic Gurowa
27 listopada 1846 roku zmarł w Targowisku Władysław Młodzianowski.
Miał 95 lat. W zapisie określono go jako niegdyś dziedzica dóbr Gurowo.
Jego wiek czyni go jedną z najstarszych osób związanych z miejscowością, których śmierć odnotowano w materiałach zgromadzonych w Tekach Dworzaczka.
1851 – Ignacy Pomorski
20 czerwca 1851 roku na poznańskim Zagórzu zmarł 61-letni Ignacy Pomorski, wdowiec i podpułkownik wojsk polskich.
Był synem Teofila Pomorskiego, dziedzica dóbr Gurowo, i Elżbiety Obarzankowskiej.
O jego śmierci poinformował syn Seweryn.
1864 – Władysław Chełmicki
25 sierpnia 1864 roku zmarł w Gurowie Władysław Chełmicki, dziedzic Żydowa, syn Piotra Chełmickiego i Pauliny z Müntzbergów.
Miał zaledwie 22 lata. Przyczyną jego śmierci były suchoty.
1865 – Tadeusz Chełmicki
Niespełna rok później, 26 marca 1865 roku, w Gurowie zmarł kolejny 22-letni przedstawiciel rodziny Chełmickich – Tadeusz.
Tym razem przyczyną śmierci był tyfus.
Dwa zgony młodych, 22-letnich członków rodziny w odstępie zaledwie kilku miesięcy należą do najbardziej przejmujących zapisów dotyczących dziewiętnastowiecznego Gurowa.
1866 – dziewięciomiesięczny Wacław Chełmicki
25 maja 1866 roku zmarł w Gurowie Wacław Zachariasz Marian Chełmicki, syn Bolesława Chełmickiego i Izabeli z Grimmów, dziedziców majątku.
Chłopiec miał zaledwie dziewięć miesięcy.
1870 – Justyn Chełmicki
23 sierpnia 1870 roku zmarł w Gurowie 37-letni Justyn Chełmicki, dziedzic, syn Piotra z Alkantary Chełmickiego i Pauliny z Müntzbergów.
Przyczyną śmierci były suchoty.
1871 – mała Krystyna Chełmicka
20 marca 1871 roku zmarła Krystyna Chełmicka, córka Bolesława i Izabeli z Grimmów Chełmickich.
Dziewczynka miała rok i dziewięć miesięcy.
1871 – Izabela z Grimmów Chełmicka
2 lipca 1871 roku, zaledwie kilka miesięcy po śmierci małej Krystyny, zmarła jej matka – Izabela z Grimmów Chełmicka.
Miała 30 lat i 2 miesiące. Przyczyną śmierci była puchlina wodna.
Źródło odnotowało, że pozostawiła troje małoletnich dzieci.
Zestawienie zapisów z 1866 i 1871 roku pokazuje skalę rodzinnego dramatu Chełmickich. Najpierw zmarł dziewięciomiesięczny Wacław, później niespełna dwuletnia Krystyna, a kilka miesięcy po niej ich trzydziestoletnia matka Izabela.
1877 – Paulina z Müntzbergów Chełmicka
2 listopada 1877 roku zmarła w Poznaniu Paulina z Müntzbergów Chełmicka. Miała 75 lat i była wdową.
Jej ciało pochowano w Gurowie.
Paulina należała do rodziny przez dziesięciolecia związanej z miejscowym majątkiem. Wcześniejsze metrykalia wielokrotnie wymieniają ją jako matkę dzieci Piotra Chełmickiego.
1887 – jedenastoletni syn Stanisława Mikulskiego
W styczniu 1887 roku „Dziennik Poznański” zamieścił wiadomość o śmierci syna Stanisława Mikulskiego i jego żony z Gurowa.
Chłopiec zmarł w jedenastym roku życia, 15 stycznia, po długich i ciężkich cierpieniach.
Nekrolog nie podaje jego imienia, zachowując jedynie dramatyczną informację o śmierci dziecka i pogrążonych w żałobie rodzicach.
1892 – Bolesław Chełmicki
25 października 1892 roku zmarł po długich cierpieniach Bolesław Chełmicki, jeden z właścicieli Gurowa.
Nabożeństwo żałobne odbyło się w Żydowie. Następnie zmarłego złożono w rodzinnym grobowcu w Gurowie.
Informację o jego śmierci przekazały dzieci.
Wzmianka o „grobowcu familijnym” jest szczególnie cenna. Potwierdza istnienie w Gurowie rodzinnego miejsca pochówku Chełmickich, którego pozostałości do dziś należą do najważniejszych pamiątek dawnej nekropolii.
Cmentarz, który zachował pamięć o dawnym Gurowie
Zapisy zgromadzone w Tekach Dworzaczka pokazują, że cmentarz w Gurowie był przez stulecia miejscem spoczynku nie tylko mieszkańców samej wsi. Chowano tutaj również osoby związane z Cielimowem, Drachowem, Żydowem i okolicznymi majątkami.
Szczególnie ważny jest zapis z 1819 roku o pochowaniu małej Bronisławy Cetkowskiej „przy kościele w Gurowie”. Przypomina on, że dawny cmentarz był nierozerwalnie związany z istniejącą tu świątynią Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny.
Z czasem nekropolia stała się również miejscem spoczynku przedstawicieli rodziny Chełmickich. Metrykalia odsłaniają przejmującą historię tego rodu – śmierć małych dzieci, młodych dziedziców umierających na suchoty i tyfus oraz kobiet, których życie kończyło się z dala od Gurowa, lecz których ciała sprowadzano do rodzinnej nekropolii.
Dziś po dawnym kościele nie pozostał niemal żaden ślad. Zachowany cmentarz nadal jednak przechowuje pamięć o ludziach, którzy przez stulecia tworzyli historię Gurowa.
Suche, często jednozdaniowe zapisy dawnych ksiąg pozwalają przywrócić ich imiona pamięci. Za każdą datą kryje się bowiem człowiek, rodzina i historia, która przed wiekami rozegrała się w Gurowie lub w jego najbliższej okolicy.
Źródło: Teki Dworzaczka – księgi grodzkie i ziemskie, metrykalia katolickie oraz wypisy z dawnej prasy.
