Majątek i właściciele Goczałkowa.

Początki rodu Goczałkowskich

Historia własności ziemskiej w Goczałkowie sięga średniowiecza. Już w XV wieku wieś była siedzibą miejscowego rodu szlacheckiego, który przyjął nazwisko od nazwy miejscowości. W źródłach spotykamy zarówno formę „Goczałkowo”, jak i starszą „Goczalkowo”.

Jednym z najstarszych znanych właścicieli był Abraham z Goczałkowa, wzmiankowany około 1427 roku. W 1462 roku sprzedał swoją część majątku Mikołajowi i Piotrowi, co pokazuje, że już wówczas wieś była podzielona pomiędzy kilku współwłaścicieli.

W XV wieku w dokumentach pojawiają się również Paweł, Piotr, Jakub, Wojciech i Mikołaj Goczałkowscy. Liczne transakcje majątkowe świadczą o tym, że majątek podlegał ciągłym podziałom pomiędzy kolejne pokolenia rodziny.

Goczałkowo podzielone między wielu dziedziców

W drugiej połowie XV wieku Goczałkowo było typową szlachecką wsią rozdrobnioną pomiędzy kilka gałęzi rodu.

W 1466 roku Mikołaj Goczałkowski, syn Paszka Goczałkowskiego, przekazał część majątku Dorocie, wdowie po swoim bracie Jakubie. W 1481 roku odnotowano sprzedaż łanu ziemi oraz połowy osady Andrzejowi Bielawskiemu.

Kolejne dokumenty z lat 1489–1494 wspominają dziedziczenie części majątku po Bartłomieju Goczałkowskim oraz liczne transakcje pomiędzy członkami rodziny. Pokazuje to, że własność ziemska była stale dzielona i przekazywana pomiędzy krewnymi.

Właściciele w XVI wieku

Pierwsza połowa XVI wieku przyniosła dalsze zmiany własnościowe.

W 1513 roku Anna z Goczałkowa sprzedała swoją część ojcowizny Trojanowi Wydzierzewskiemu. Kilka lat później pojawiają się wzmianki o Mikołaju Goczałkowskim zwanym Chwalikowskim, co wskazuje na powstanie kolejnej linii rodzinnej związanej z miejscowością.

Źródła z 1518 roku wspominają również wiatrak działający we wsi. Był on cennym elementem majątku, podobnie jak grunty rolne i zabudowania folwarczne.

W latach trzydziestych i czterdziestych XVI wieku wśród właścicieli pojawiają się między innymi Goślińscy, Wydzierzewscy i Gurowscy. W 1542 roku Wawrzyniec Goczałkowski przekazał połowę wsi swojemu synowi Jakubowi, co stanowi jeden z ostatnich przykładów utrzymania większej części majątku w rękach rodu.

Goczałkowscy, Chwalikowscy i Goślińscy

W drugiej połowie XVI wieku majątek nadal pozostawał rozdrobniony.

W dokumentach występują Maciej, Jan i Marcin Goczałkowscy, którzy zawierali kolejne umowy posagowe, zastawy oraz sprzedaże części dóbr. Jednocześnie pojawiają się przedstawiciele rodzin Chwalikowskich i Goślińskich, wywodzących się z wcześniejszych właścicieli Goczałkowa.

Źródła wskazują, że część osób używała zamiennie nazwisk „Gośliński” i „Goczałkowski”, co było zjawiskiem spotykanym wśród wielkopolskiej szlachty tego okresu.

Przejęcie majątku przez Jaskłowskich

Przełom nastąpił pod koniec XVI wieku.

W 1585 roku Jan i Marcin Goczałkowscy sprzedali swoje części majątku Janowi Mikołajewskiemu. W kolejnych latach następowały dalsze transakcje, które stopniowo ograniczały udział dawnych właścicieli.

Najważniejsza zmiana nastąpiła w 1599 roku, kiedy Jan Gośliński zwany Goczałkowskim sprzedał swoją część dóbr braciom Adamowi i Mikołajowi Jaskłowskim. Dzięki kolejnym zakupom rodzina Jaskłowskich skupiła większość majątku i na początku XVII wieku stała się głównym właścicielem Goczałkowa.

Tyburcjusz Jaskłowski i szpital św. Marty

Po śmierci Adama i Mikołaja Jaskłowskich dobra odziedziczył Tyburcjusz Jaskłowski, proboszcz kościoła św. Jana w Gnieźnie.

W 1610 roku podjął decyzję, która na trwałe wpisała się w historię miejscowości. Jedną trzecią majątku przeznaczył na utrzymanie powstającego szpitala św. Marty w Gnieźnie. Pozostałe części przekazał księżom penitencjarzom katedry gnieźnieńskiej, którzy również przeznaczali dochody z Goczałkowa na cele dobroczynne.

Od tego momentu wieś przez długi czas związana była z instytucjami kościelnymi.

Własność kościelna i dzierżawcy

W XVII wieku Goczałkowo funkcjonowało jako majątek przynoszący dochody instytucjom kościelnym.

Źródła wspominają liczne umowy dzierżawne zawierane przez kolejnych użytkowników majątku. W 1638 roku odnotowano kontrakt dotyczący dzierżawy wsi, natomiast w 1654 roku penitencjarze katedry gnieźnieńskiej wydzierżawili dobra Ambrożemu Uleyskiemu i Annie Korczewskiej.

Dochody z majątku nadal wspierały działalność szpitala św. Marty w Gnieźnie.

Folwarki w XIX wieku

W XIX wieku Goczałkowo znalazło się pod panowaniem pruskim i funkcjonowało jako wieś rządowa.

Z czasem wykształciły się tutaj niewielkie folwarki. W 1884 roku jeden z nich, liczący około 64 hektary, należał do Bolesława Chełmickiego z Gurowa.

Właściciele na początku XX wieku

Na początku XX wieku w Goczałkowie istniały dwa folwarki.

W 1905 roku Maksymilian Satory z Robakowa nabył na licytacji majątek o powierzchni około 84 hektarów. Według danych z 1930 roku posiadał już około 88 hektarów ziemi i należał do największych właścicieli gruntów we wsi.

Drugim znaczącym właścicielem był Aleksander Szczepkow, którego majątek obejmował około 64 hektary.

Zakończenie

Dzieje własności Goczałkowa doskonale odzwierciedlają historię wielkopolskiej wsi szlacheckiej. Przez kilka stuleci majątek przechodził z rąk do rąk, był dzielony pomiędzy spadkobierców, sprzedawany i zastawiany. Od średniowiecznych Goczałkowskich, przez Chwalikowskich, Goślińskich i Jaskłowskich, aż po właścicieli folwarków z przełomu XIX i XX wieku, losy majątku pozostają ważną częścią historii miejscowości.

Powrót do strony głównej Goczałkowa

Źródła

• Teki Dworzaczka.
• Bogdan Hojdis, Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej.
• Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI wieku.
• J. N. Bobrowicz, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego.
• Księga adresowa Polski 1930 r.