GOCZAŁKOWO  GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW

Niewielka wieś położona w gminie Niechanowo, około 12 kilometrów od centrum Gniezna. Miejscowość liczy obecnie 81 mieszkańców. W latach 1998–2021 liczba ludności zmniejszyła się o 16,5%, co odzwierciedla zmiany demograficzne charakterystyczne dla wielu małych wsi regionu.

Historia osadnictwa na terenie Goczałkowa sięga bardzo odległych czasów. Odkryto tutaj ślady pobytu ludności kultury pucharów lejkowatych, datowane na okres neolitu, około 4000–2700 lat p.n.e. Znaleziska archeologiczne potwierdzają również istnienie osadnictwa z okresu wczesnego średniowiecza oraz czasów nowożytnych, co świadczy o wielowiekowej ciągłości zamieszkania tych terenów.

Położone w spokojnej, rolniczej okolicy Goczałkowo zachowało charakter typowej wielkopolskiej wsi, łącząc bogatą historię z kameralnym, wiejskim krajobrazem.

1359 roku

Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych o Goczałkowie.

(według: Hojdis Bogdan. Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej)

Było to w czasach panowania Króla Kazimierza III Wielkiego.

Około 1427 roku

Jedna ze starszych wzmianek o wsi pochodzi z około 1427 roku. W dokumentach pojawia się Abraham z Goczałkowa, który prowadził sprawę sądową z Pawłem z Czapli. Jest to jeden z najstarszych zapisów potwierdzających istnienie miejscowości.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1459 rok

W księgach gnieźnieńskich wymieniono Wojciecha z Goczałkowa i Bielaw, co świadczy o powiązaniach rodzinnych oraz majątkowych okolicznej szlachty.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1466 rok

Mikołaj Goczałkowski, syn Paszka Goczałkowskiego, przekazał części majątku w Goczałkowie Dorocie, wdowie po swoim bracie Jakubie. Dokument pokazuje, że wieś była już w XV wieku podzielona pomiędzy kilka gałęzi rodu Goczałkowskich.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1481 rok

Odnotowano sprzedaż łanu ziemi i połowy osady w Goczałkowie Andrzejowi Bielawskiemu za 30 grzywien. Świadczy to o funkcjonowaniu rozwiniętego rynku ziemskiego.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1489–1494

W źródłach pojawiają się kolejne informacje o rodzinie Goczałkowskich oraz dziedziczeniu części majątku po Bartłomieju Goczałkowskim. Dokumenty ukazują skomplikowane podziały własnościowe wsi.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

XVI wiek.

Miejscowość w tym czasie położona jest w województwie kaliskim, powiecie gnieźnieńskim, parafii Niechanowo.

1513 rok

Anna z Goczałkowa sprzedała swoją część ojcowizny Trojanowi Wydzierzewskiemu. To kolejny dowód na częste zmiany właścicieli poszczególnych części wsi.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1518 rok

W źródłach pojawia się wzmianka o wiatraku działającym w Goczałkowie. Informacja ta świadczy o rozwoju gospodarczym miejscowości już na początku XVI wieku.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1520 roku

Według lustracji parafialnej przeprowadzonej około 1520 roku mieszkańcy wsi oddawali wówczas dziesięcinę naprzemiennie – co drugi rok – do kościoła w Niechanowie oraz w Kędzierzynie.

• (według: Hojdis Bogdan. Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej)

1535 rok

Marcin Gośliński został wymieniony jako dziedzic Goczałkowa. W tym samym roku Anna Goczałkowska potwierdziła odbiór należnego jej majątku rodzinnego.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1542 rok

Wawrzyniec Goczałkowski przekazał połowę wsi swojemu synowi Jakubowi. Dokument potwierdza ciągłość rodu Goczałkowskich w miejscowości.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1551 rok

W zapisie pojawia się nazwa części wsi określanej jako „Zgniełki”. To jedna z nielicznych zachowanych dawnych nazw lokalnych związanych z Goczałkowem.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1560 rok

Maciej Goczałkowski ustanowił wysoki posag dla swojej przyszłej żony Katarzyny Naramowskiej – aż 500 złotych. Pokazuje to znaczną wartość majątku należącego do rodziny.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1564 rok.

Właściciele Goczałkowa na podstawie wykazów podatkowych:

Maciej Goczałkowski posiadał 2 łany kmiece oraz 2 zagrodników. Jan Goczałkowski miał 1 łan ziemi określonej jako „aratura sua” oraz 4 zagrodników. Andrzej Chwalikowski posiadał 1 łan ziemi uprawianej we własnym zakresie („aratura sua”) i 2 zagrodników. To właśnie on zapłacił podatek od dwóch działów czyli swego i Jana Goczałkowskiego w wysokości 1 florena i 6 groszy.

• Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, http://atlasfontium.pl

Objaśnienie:

Według części historyków uprawa jednego łana ziemi, liczącego około 17 hektarów, wymagała pracy nawet 11 osób — zarówno dorosłych, jak i dzieci. Mogła to być rodzina kmieca wspomagana przez parobka i jego bliskich albo dwóch kmieci gospodarujących wspólnie na połowie łana każdy.

Zagrodnicy należeli do uboższej warstwy ludności wiejskiej. Posiadali zwykle jedynie zagrodę oraz niewielki kawałek ziemi, najczęściej nieprzekraczający ćwierci łana. Jeszcze niżej w hierarchii społecznej znajdowali się komornicy, którzy nie mieli własnego domu i mieszkali w wynajmowanych izbach u innych gospodarzy.

W zamian za możliwość użytkowania ziemi kmiecie i zagrodnicy zobowiązani byli do odrabiania pańszczyzny na folwarku należącym do pana wsi oraz do wykonywania innych świadczeń i opłat. Wymiar pańszczyzny zależał przede wszystkim od wielkości uprawianego gospodarstwa. Należy pamiętać, że cała ziemia znajdująca się w obrębie wsi — także użytkowana przez kmieci i zagrodników — formalnie pozostawała własnością właściciela wsi.

Karczmy, wiatraki i młyny działające na terenach wiejskich również najczęściej należały do pana wsi lub współwłaścicieli majątku. Obiekty te oddawano zazwyczaj w dzierżawę użytkownikom, a umowy odnawiano co roku.

1585 rok

Doszło do dużej sprzedaży majątków w Goczałkowie. Jan oraz Marcin Goczałkowscy sprzedali swoje części wsi Janowi Mikołajewskiemu za łączną kwotę 3000 złotych.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1599 rok

Bracia Adam i Mikołaj Jaskłowscy zakupili dobra w Goczałkowie od Jana Goślińskiego zwanego Goczałkowskim. Rodzina Jaskłowskich została później właścicielami całej miejscowości.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1610 roku

Na początku XVII wieku właścicielami Goczałkowa byli bracia Adam i Mikołaj Jaskłowscy. Po ich śmierci majątek przeszedł w ręce Tyburcjusza Jaskłowskiego, proboszcza kościoła św. Jana w Gniezno. W 1610 roku nowy właściciel dokonał podziału wsi. Jedną trzecią majątku przeznaczył na potrzeby powstającego wówczas na Zajezierzu szpitala św. Marty w Gnieźnie. Pozostałe dwie części sprzedał księżom penitencjarzom, którzy dochody z tych dóbr również przeznaczyli na utrzymanie szpitala św. Marty.

• (według: Hojdis Bogdan. Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej)

1614 rok

W źródłach pojawia się Paweł Grzybowski, który zabezpieczył posag swojej żony Barbary Pomorzańskiej na części dóbr w Goczałkowie. Dokument pokazuje, że po podziale majątku przez Tyburcjusza Jaskłowskiego wieś nadal pozostawała częściowo w rękach różnych właścicieli i użytkowników.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1638 rok

Spisano kontrakt dzierżawny dotyczący wsi pomiędzy Janem Sarnowskim a Adamem Drachowskim i Małgorzatą z Sienna.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1652–1654

W połowie XVII wieku właścicielami części dóbr byli penitencjarze katedry gnieźnieńskiej. Wieś była wówczas dzierżawiona różnym osobom, co wskazuje na jej kościelny charakter własnościowy.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1712 i 1714 rok

Metryki parafialne wspominają dzieci Andrzeja Ryszewskiego i Marianny Bieńkowskiej, związanych z Goczałkowem. Rodzina należała do lokalnej szlachty.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

Goczałkowo na mapie z 1803 roku

1846 roku

W tym czasie Goczałkowo było wsią rządową. Liczyło 10 domów i 115 mieszkańców. Wieś należała do dóbr państwowych Królestwa Prus i pozostawała pod zarządem władz państwowych, a nie prywatnego właściciela ani instytucji kościelnej.

• J.A.Bobrowicz.- Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego – wyd. Lipsk 1846 rok.

1881 roku.

Goczałkowo liczyło 16 domów i 157 mieszkańców, w tym 154 katolików oraz 3 ewangelików. Wśród mieszkańców 81 osób było analfabetami.

• Na podstawie: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom II. 1881 rok.

1884 rok

Bolesław Chełmicki właściciel Gurowa posiada tutaj 64 hektarowy folwarczek.

1905 rok

Maksymilian Satory z Robakowa kupuje na licytacji 84 ha. folwark w Goczałkowie. (W miejscowości istnieją w tym czasie 2 folwarczki).

Goczałkowo na mapie z 1911 roku.

1930 rok.

Wieś liczy 236 mieszkańców. Największymi właścicielami ziemskimi są Maksymilian Satory, posiadający 88 ha ziemi, oraz Aleksander Stszepkow, mający 64 ha. We wsi działa również cieśla, p. Stanisław Brzozowski, oraz kowal, p. J. Majerowicz.

• Na podstawie: Księga adresowa Polski 1930 r.

Legenda:

• Odległość podana jest od rynku w Gnieźnie do centrum opisywanej miejscowości.
• Dane statystyczne miejscowości pochodzą ze strony internetowej: Polska w liczbach.

Z życia dawnych mieszkańców wsi:

21 Czerwiec 1929 roku.

Goczałkowo. (Przejechany przez woźnicę). Dnia 21 bm. przejechany został przez przejeżdżającą powózkę w pobliżu Goczałkowa na drodze wiodącej do Gniezna 8-letni Wacław Basiński z Goczałkowa. Koła powózki przeszły dziecku przez brzuch, powodując dość poważne obrażenia wewnętrzne. Niesumienny woźnica nie zatroszczył się o ofiarę swej nieostrożności i popędził dalej, przez nikogo nie spostrzeżony. Dziecko znaleziono w stanie opłakanym na drodze i odstawiono natychmiast do Szpitala Miejskiego w Gnieźnie. Za barbarzyńskim woźnicą czyni policja energiczne poszukiwania. Niewątpliwie zostanie on ujęty i oddany w ręce sprawiedliwości. Brutala tego nie minie z pewnością surowa kara więzienna.

• Lech. Gazeta Gnieźnieńska: codzienne pismo polityczne dla wszystkich stanów 1929.06.26 R.31 Nr145