ŻELAZKOWO GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW.

Wieś położona przy drodze wojewódzkiej Gniezno – Wólka. Od centrum Gniezna 8 km odległa. W 2021 roku liczyła 246 mieszkańców. Co oznacza że w latach 1998-2021 liczba mieszkańców wsi wzrosła o 3,8 %. W pobliżu wsi, na terenie lasu Jelonek cmentarzysko ciałopalne, popielnicowe, prawdopodobnie kultury łużyckiej.

1493 rok.

Pierwsze wzmianki o wsi.

1-dokument. W tym dokumencie Żelazkowo nazwano Zyelaszkowo.

„Mikołaj, razem z synem Janem Grodzieckim z pierwszego małżeństwa, oraz Jerzy Gywyenski i jego żona Anna Niechanowska z drugiego małżeństwa, zawarli ugodę dotyczącą dóbr w miejscowościach Niechanowo, Żelazkowo, Jambroszkowo, Nowa Wieś i Miroszka. Dokument zatytułowany jest „Ugoda Thomisza”.

2-dokument.

Anna, żona Jerzego Tomickiego z Iwna, w obecności księdza Jana z Niechanowa, kanonika gnieźnieńskiego, jej rodzonego stryja, oraz Mikołaja Modliszewskiego, jej wuja, przekazuje swoim siostrzeńcom Janowi i Annie, rodzonemu bratu i siostrze, dzieciom Mikołaja Grodzeczkiego, w ramach działów dóbr po matce, całe wsie Żelazkowo, Nową Wieś i Miroszkę, położone w powiecie gnieźnieńskim.

Natomiast Jan i Anna, w obecności swego ojca Mikołaja Grodzeczkiego, a także księdza Jana z Niechanowa, rodzonego stryja ich matki, oraz Jana Palączkiego, ich wuja, przekazują tejże Annie, swojej rodzonej ciotce, w ramach działów dóbr macierzystych, całe wsie Niechanowo i Jambroszkowo oraz połowę borów znajdujących się w Nowej Wsi i Żelazkowie, w powiecie gnieźnieńskim.

• Na podst. Teki Dworzaczka

Było to w czasach panowania w Polsce króla Jana I Olbrachta.

1494 roku

„Ugoda graniczna zawarta między Anną Niechanowską (żoną Jerzego Tomickiego z pierwszego małżeństwa), a Janem i Anną (dziećmi Mikołaja Grodzieckiego z drugiego małżeństwa), dotycząca granic dóbr w miejscowościach: Niechanowo, Żelazkowo, Nowa Wieś, Miroszka, Jambroszkowo. Wojciech Janowski, burgrabi Kcyni, pełnił rolę pośrednika w tej sprawie.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

XVI wiek.

Miejscowość w tym czasie położona jest w województwie kaliskim, powiecie gnieźnieńskim, parafii Kędzierzyn.

1509 rok.

Niezamężne Katarzyna i Barbara, córki zmarłej Anny, która była wojewodziną sieradzką i właścicielką Żelazkowa oraz Miroszki, toczą spór majątkowy z Anną Gywieńską, wdową po zmarłym Jerzym Gywieńskim. W związku z tym wysyłają do Litwy swojego pełnomocnika, księdza Jana Tarnowskiego, aby reprezentował je przed królem.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1512 rok.

Jan Pampowski sprzedał swojej siostrze Katarzynie połowę wsi Żelazkowo, Miroska i Nowa Wieś w powiecie gnieźnieńskim za 600 grzywien.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1564 roku

We wsi jest 8 łanów ziemi kmiecej, mieszka tam też 1 zagrodnik, oraz działa karczma.

• Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, http://atlasfontium.pl

(Według części historyków można przyjąć, że do uprawy łana ziemi, czyli w przybliżeniu 17 ha potrzeba było 11 osób, dorosłych i dzieci. Mogła być to rodzina kmiecia z parobkiem i jego rodziną lub dwóch kmieci, z których każdy gospodarzył na połowie łana ziemi. Natomiast zagrodnicy posiadali najczęściej tylko zagrodę i ewentualnie do 1/4 łana ziemi, komornicy nie posiadali domu i mieszkali w wynajętych izbach. W zamian za możliwość uprawy ziemi kmiecie i zagrodnicy byli zobowiązani do odrabiania pańszczyzny w folwarku pana wsi, i innych świadczeń na jego rzecz. Wymiar pańszczyzny uzależniony był od ilości uprawianej ziemi, cała ziemia we wsi, w tym też ta uprawiana przez kmieci i niekiedy zagrodników, stanowiła własność pana wsi. Znajdujące się na wsiach karczmy, wiatraki i młyny w olbrzymiej większości stanowiły własność właściciela wsi lub co było bardzo częste, tylko jej części, w tym przypadku wynajmowane były użytkownikom, na co roku odnawianą dzierżawę).

1576 roku

Zapisy podatkowe podają że we wsi są już tylko 4 łany ziemi kmiecej, co może wskazywać że pozostałe łany wykazane pod rokiem 1564 zostały przyłączone do folwarku. W osadzie nadal mieszka 1 zagrodnik oraz znajduje się karczma. Miejscowość w tym czasie jak wynika z zapisów zwano Zielaskowem.

• Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, http://atlasfontium.pl

1602 rok

Krzysztof z Tomic Iwiński sprzedaje Kapitule Metropolitalnej w Gnieźnie za kwotę 20 000 złotych polskich całe wsie: Niechanowo, Żelazkowo, Nowa Wieś oraz Miroszka.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

Była to prawdopodobnie sprzedaż na tz. wyderkaf ponieważ w późniejszych latach wieś na powrót stanowi własność Iwińskich.

Żelazkowo na mapie z 1803 roku.

Przed 1846 rokiem

Wieś liczy 15 domów i 211 mieszkańców. Nazwana jest w tym czasie Żelaszkowem. Należy do Potulickiej Teresy.

• J.A.Bobrowicz.- Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego – wyd. Lipsk 1846 rok.

Żelazkowo na mapie z 1893 roku

(Przed) 1895 rokiem

Wieś liczy 6 domów i 130 osób, obszar tej części wsi to 184 ha, natomiast należące do dworu część wsi liczy 8 domów i 153 osoby i oraz 534 ha ziemi.

• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV. 1895 rok.

1909 roku

Wieś należy do spadkobierców hrabiego Stanisława Żółtowskiego, wraz z leśnictwem Jelonek ma 535 ha. i daje 3855 marek dochodu gruntowego rocznie. Ziemia jest wydzierżawiona w parcelach.

• Na podst. Księga Adresowa Polskich Właścicieli Ziemskich W. Ks. Poznańskiego.

1946 roku

Znajdujący się we wsi, dawny folwark Żółtowskich z Niechanowa przechodzi na własność Skarbu Państwa.

1974 rok

Archeologiczne badania ratownicze w pobliżu szosy Gniezno-Witkowo po jej północnej stronie, w miejscu znalezienia cmentarzyska, prawdopodobnie wczesnośredniowiecznego na którym znaleziono 10 ludzkich szkieletów.

Legenda:

• Odległość podana jest od rynku w Gnieźnie do centrum opisywanej miejscowości.
• Dane statystyczne miejscowości pochodzą ze strony internetowej: Polska w liczbach.