Fot. Żółcz

Poniższe kalendarium zbiera chronologicznie jak najwięcej informacji, które mamy obecnie potwierdzone w wykorzystanych materiałach. Przy dacie 1392 zachowuję ostrożność – jest ona podawana w kilku współczesnych opracowaniach jako najstarsza wzmianka, ale nie mamy jeszcze przed sobą samego średniowiecznego dokumentu, dlatego nie traktuję jej jako pewniejszej od wzmianki z 1423 roku.

---

Średniowiecze

1392 rok

W kilku współczesnych opracowaniach dotyczących Żółcza podawany jest 1392 rok jako najstarsza wzmianka o miejscowości. Informacja ta wiązana jest z początkami miejscowości i rodem Żołeckich. Nie dysponujemy jednak obecnie treścią dokumentu z tego roku, dlatego datę tę należy traktować jako wzmiankę wymagającą dalszej weryfikacji źródłowej.

1406 rok

W materiałach dotyczących historii gminy zachowała się informacja, że pod Żółczem istniała wieś Chodzibórz. Jej późniejsze losy doprowadziły do zaniku osady, a jej obszar stanowią dziś pola uprawne. Informacja ta wskazuje, że w najbliższym otoczeniu Żółcza funkcjonowało w średniowieczu więcej osad niż tylko sama wieś.

1423 rok

To najstarsza wzmianka o Żółczu, którą mamy obecnie wskazaną w materiałach historycznych. Jako właściciele miejscowości wymieniani są Jarosław oraz Katarzyna.

Od tej chwili Żółcz pojawia się już w źródłach dotyczących własności ziemskiej i stosunków majątkowych.

XV wiek

W drugiej połowie XV wieku z Żółczem zaczęła być związana rodzina posługująca się nazwiskiem Zoleczki. W źródłach nazwisko występuje również w wariantach Zoleczski, Zolecki, Żołecki.

Był to charakterystyczny proces dla dawnej szlachty: nazwisko zaczynało być wywodzone od miejscowości, z którą dana rodzina była związana.

---

XVI wiek – Żółcz drobnoszlachecki

1504 rok

Jan Zoleczki zwany Juczką pojawia się w księgach ziemskich. W tym samym roku Elżbieta Przeborowska, córka Filipa Przeborowskiego zwanego Podleśnym, sprzedała mu swoją część ojczystą i macierzystą w Przeborowie za 25 grzywien.

Zapis ten jest ważny również dla dziejów Żółcza, ponieważ pokazuje aktywność majątkową Jana Zoleczkiego poza samą miejscowością.

1506 rok

Jan Zuleczki zwany Juczką występuje w kolejnym zapisie, w którym kwituje swojego rodzonego brata Mikołaja J.

W tym samym roku Mikołaj Juczki wraz z Mikołajem Czeluścińskim ręczy za Jakuba Gulczewskiego Czuprachta.

Około 1510 roku

To jeden z ważniejszych zapisów dotyczących bezpośrednio Żółcza.

Wojciech, Jakub, Jan i Piotr, dziedzice ze Staranzyna, uzyskali intromisję do dóbr Jana zwanego Juczką w Żułczu, w związku z określoną sumą przysądzoną na tych dobrach.

Zapis pokazuje, że już na początku XVI wieku Żółcz był przedmiotem transakcji, zobowiązań i sporów majątkowych, a jego dobra znajdowały się w rękach miejscowej szlachty.

1530 rok

Rejestr poborowy wykazał w Żółczu 2½ łanu podlegającego opodatkowaniu.

Jest to jedno z pierwszych konkretnych źródeł pozwalających określić wielkość gospodarczą miejscowości.

1533 rok

Anna Wigrozowska, żona Wojciecha Wigrozowskiego, sprzedała Janowi Zoleczkiemu zwanemu Juczką swoją część wsi Mały Żółcz, odziedziczoną po zmarłej Małgorzacie Zoleckiej.

Cena sprzedaży wynosiła 20 grzywien.

Dokument potwierdza istnienie Małego Żółcza oraz pokazuje, że poszczególne części miejscowości przechodziły pomiędzy członkami rodzin spokrewnionych z miejscową szlachtą.

1537 rok

Katarzyna, córka zmarłego Mikołaja Zoleczkiego zwanego Juczką, występuje jako żona Jana Grocholskiego, dziedzica w Skubarczewie.

Jan Grocholski zapisał jej 150 złotych na połowie dóbr w Skubarczewie.

1543 rok

Wojciech Zoleczki zwany Juczką sprzedał swoją część dziedziczną we wsi Czeluścino Maciejowi Czeluścińskiemu za 70 grzywien, zachowując dla siebie dwie płosy.

Zapis pokazuje, że przedstawiciele rodziny związanej z Żółczem posiadali również dobra w sąsiednich miejscowościach.

1557 rok

Wincenty Soleczki, syn Juczki, był winien 6 grzywien Maciejowi Czielmowskiemu. Dług zabezpieczono na płosie w Solcu.

1560 rok

Wincenty Juczki był winien 4 złote Andrzejowi Małachowskiemu Koziełkowi. Zabezpieczeniem długu były jego role w Starym Żółczu.

Zapis ten jest szczególnie interesujący, ponieważ wprost pojawia się określenie Stary Żółcz.

1563 rok

Rejestr poborowy wykazuje w Żółczu 1¾ łanu.

Pobór płacił Stanisław Pogorzelski.

1566 rok

Stanisław Pogorzelski płacił pobór od 1¾ łanu oraz jednego zagrodnika.

Widzimy więc zmianę w strukturze opodatkowania miejscowości w stosunku do wcześniejszego rejestru.

1580–1581

Pobór z Żółcza płacił Dobrogost Pogorzelski.

Rejestry poborowe pokazują zatem, że w XVI wieku Żółcz był niewielką miejscowością rolniczą, której poszczególne części znajdowały się w rękach różnych przedstawicieli drobnej szlachty.

---

XVII wiek – dalsze rozdrobnienie własności

XVII wiek

Żółcz nadal pozostawał wsią szlachecką, podzieloną pomiędzy kilka rodzin.

W materiałach dotyczących właścicieli pojawiają się między innymi Żołeccy, Grzybowscy, Gurowscy oraz inni przedstawiciele okolicznej drobnej szlachty.

Nazwa miejscowości występowała w dokumentach w różnych formach. Do XVII wieku szczególnie często spotykana była forma Zolcz, natomiast około połowy XVII wieku zaczyna pojawiać się forma Żółcz.

1642 rok

Wśród właścicieli jednej z części Żółcza pojawiają się Gurowscy.

około 1650 roku

W dokumentach zaczyna pojawiać się forma nazwy Żółcz, która z czasem zastępuje wcześniejsze zapisy typu Zolcz.

---

XVIII wiek – wiele części, wielu właścicieli

1690 rok

Wśród właścicieli części Żółcza pojawiają się Węgrzynowscy.

1699 rok

Bogumiła Chwaliszewska, wdowa po Janie Strzeszewskim, a następnie żona Łukasza Dobińskiego, zawarła w Żółczu kontrakt z Andrzejem Tomickim na sumę 400 złotych polskich.

Dokument pokazuje, że Żółcz pozostawał miejscem zawierania transakcji majątkowych związanych z miejscową szlachtą.

1701 rok

W źródłach jako właściciel części Żółcza pojawia się Andrzej Tomicki.

1730 rok

Paweł Boiński, syn Andrzeja, występuje jako dziedzic części Bojeńszczyzny w Żółczu.

Zapis dotyczy sumy 500 złotych polskich, którą Paweł Boiński zapisał Ewie Choraczyńskiej.

około 1730 roku

Części Żółcza należały do synów Chryzostoma Grzybowskiego i Teresy z Prądzyńskich herbu Grzymała:

• Stanisława,
• Domicjana,
• Wojciecha Mścisława Grzybowskich.

Jedna z części wsi określana była później jako Grzybowszczyzna.

1743 rok

Jedna z części Żółcza należała do Piotra Sulińskiego, męża Anny Tyminieckiej.

Inne części pozostawały w rękach Pawła Boińskiego oraz Cielmowskich.

Żółcz nadal był więc typowym przykładem rozdrobnionej własności szlacheckiej.

1770 rok

W Żółczu urodziła się Małgorzata Magdalena, córka Pawła i Anny ze Skarzyńskich Roszkowskich.

W tym okresie w metrykach pojawiają się liczne rodziny zamieszkujące lub posiadające części Żółcza.

1771 rok

W Żółczu urodził się Antoni, syn Bonawentury i Jadwigi Dubowiczów, posesorów części Żółcza.

W tym samym roku odnotowano śmierć Marjanny z Gąsiorowskich Bąkowskiej, około 60-letniej.

Zmarła również Jadwiga Cywińska, około 70-letnia.

1772 rok

W Żółczu urodził się Walenty, syn Stanisława Domagalskiego i Agnieszki.

Jako chrzestni wystąpili Michał Skarzyński i Anna ze Szpotów.

W tym samym roku zmarł Marcin Gołęboski, właściciel części Żółcza. Miał około 90 lat.

1773 rok

Urodziła się Konstancja, córka Remigiusza Cywińskiego i Ludwiki Słaboszewskiej.

Jej rodzina była związana z Żółczem jako właściciele lub posesorzy części miejscowości.

1774 rok

W Żółczu urodziła się Antonina Justyna, córka Sebastiana i Apolonii z Gorczyńskich Wiecheckich.

1775 rok

W dokumentach pojawiają się własne nazwy poszczególnych części Żółcza:

• Chrzanowszczyzna – nazwana od Pawła Chrzanowskiego; później należąca do Mysłowieckich, a następnie Macieja Miklaszewskiego,
• Czapliczyzna – związana początkowo z Józefem Bąkowskim, następnie z Józefem Widlickim i Wiktorią Wysocką,
• Grzybowszczyzna – część należąca do Grzybowskich.

Nazwy te bardzo dobrze pokazują charakter XVIII-wiecznego Żółcza: wieś składała się z wielu odrębnych działów majątkowych, często noszących nazwy od nazwisk ich dawnych właścicieli.

1776 rok

W Żółczu odnotowano narodziny bliźniąt: Izydory Katarzyny i Wincentji Małgorzaty, dzieci Andrzeja i Magdaleny ze Szpotańskich Łochowskich.

Wśród osób związanych z ich chrztem występują właściciele i posesorzy części Żółcza.

1777 rok

W Żółczu odbył się chrzest dzieci Jana Ulejskiego i Marianny Szpotańskiej.

W tym samym roku zawarto w Żółczu ugodę dotyczącą sumy posagowej 642 złotych polskich. Była ona związana z Marianną ze Szpotańskich Ulejską, zmarłą bezpotomnie, a zabezpieczona na części Żółcza należącej do Józefa Smoleńskiego, podczaszego halickiego.

1777 rok

W Żółczu odbył się także chrzest Klemensa, syna Felicjana i Krystyny ze Strubińskich.

1778 rok

Zmarł Stanisław Prasnawski.

1779 rok

W Żółczu zawarli małżeństwo Franciszek Petrikowski i Joanna Prasnaska.

1781 rok

W Żółczu urodził się Józef, syn Remigiusza i Ludwiki z Owarzankowskich Cywińskich, posesorów części miejscowości.

W tym samym roku urodziła się Zofia Katarzyna, córka Ignacego i Franciszki z Łojewskich Stobieckich, dziedziców części Żółcza.

1785 rok

W Żółczu urodził się Franciszek Onufry, syn Wojciecha i Wiktorii z Gołeckich Rosnowskich, posesorów części miejscowości.

1788 rok

Zmarła Jadwiga de Boińska Dubowiczowa, wdowa, w wieku około 80 lat.

1793 rok

Współdziedzicami Żółcza byli:

• Michał Trąmpczyński,
• Józef Lipski,
• Piotr Glaubicz Rokossowski.

Był to ostatni okres dawnego, wielowiekowego systemu rozdrobnionej własności szlacheckiej.

1793 rok

Po II rozbiorze Polski Żółcz znalazł się pod panowaniem pruskim.

W kolejnych latach nastąpiły zmiany własnościowe, które doprowadziły ostatecznie do scalenia części dóbr.

1793 rok

W metrykach Żółcza występuje Ignacy Ksawery Gliściński, kanonik warszawski i rektor miejscowego kościoła w Jarząbkowie, który ochrzcił dziecko rodziny Rokossowskich.

Jest to jeden z zapisów pokazujących związki Żółcza z okolicznymi dworami i rodzinami szlacheckimi.

---

XIX wiek

1800 rok

W Żółczu urodził się Tadeusz Andrzej Józef, syn Pawła i Joanny z Mystkowskich Goczałkowskich, posesorów dwóch części miejscowości.

1806 rok

W Żółczu zmarł Michał Dubowicz, w wieku około 70 lat.

Pierwsza połowa XIX wieku

Po przejęciu Wielkopolski przez Prusy dawny układ wielu drobnych własności stopniowo zanikał. Żółcz został przekształcony w większy majątek dworski.

W XIX wieku jako dzierżawcy lub posesorzy majątku pojawiali się m.in. Gądeccy.

Pierwsza połowa XIX wieku

W Żółczu osiedlili się również Cywińscy, którzy dzierżawili majątek do około 1865 roku.

Po ustąpieniu z dzierżawy Cywińscy zamieszkali w Gnieźnie. Z rodziną związana była Franciszka Tekla Cywińska, późniejsza zakonnica.

---

Żółcz podczas Wiosny Ludów

14 kwietnia 1848 roku – Żółcz i wydarzenia Wiosny Ludów

W czasie powstania wielkopolskiego 1848 roku Żółcz znalazł się na trasie działań wojsk pruskich.

W tych dniach w miejscowości został ulokowany sztab pruskiej 4. Dywizji, a także część oddziałów 2. kolumny tej dywizji. Wojska przebywały tutaj przed dalszym wymarszem w kierunku Wrześni.

Żółcz stał się tym samym na krótko miejscem pobytu znacznych sił wojskowych związanych z działaniami przeciwko powstaniu.

Informację tę podał Czesław Frankiewicz w pracy „Działania wojenne w Wielkopolsce w roku 1848”.

1848 rok

Wydarzenia te pokazują, że niewielka miejscowość, która przez wieki pozostawała przede wszystkim wsią szlachecką i rolniczą, znalazła się w bezpośrednim sąsiedztwie ważnych wydarzeń politycznych i wojskowych Wiosny Ludów.

---

Żółcz w drugiej połowie XIX wieku

około 1865 roku

Kończy się okres dzierżawy Żółcza przez Cywińskich.

Koniec XIX wieku

Majątek funkcjonował już jako większe gospodarstwo dworskie. Pod koniec XIX wieku rządcą majątku był Józef Zakrzewicz.

1885 rok

Żółcz był wsią dworską w powiecie witkowskim.

Wieś miała:

• 396 ha powierzchni,
• 5 domów,
• 112 mieszkańców.

W bezpośrednim sąsiedztwie znajdowały się Żółcz – holendry:

• 80 ha powierzchni,
• 8 domów,
• 42 mieszkańców,
• wśród nich 39 katolików.

Dane te pokazują, jak niewielka była właściwa zabudowa wsi w stosunku do ogromnego obszaru należącego do majątku dworskiego.

1891 rok

Żółcz został przedstawiony na mapie z końca XIX wieku. Mapa stanowi ważne świadectwo ówczesnego układu miejscowości i majątku.

1895 rok

Dane ze Słownika geograficznego Królestwa Polskiego potwierdzają charakter Żółcza jako wsi dworskiej o powierzchni 396 ha, z 5 domami i 112 mieszkańcami.

Żółcz-holendry miały natomiast 80 ha, 8 domów i 42 mieszkańców.

1896 rok

Rządcą majątku w Żółczu był Józef Zakrzewicz.

Zachowała się również rodzinna informacja dotycząca dokumentu sporządzonego w języku niemieckim, potwierdzającego jego pracę jako rządcy majątku w Żółczu.

---

Dwór i Skórzewscy

Koniec XIX / początek XX wieku

W Żółczu powstał zachowany do dziś dwór wraz z założeniem parkowym.

Najstarsza część obecnego budynku była prawdopodobnie związana z funkcją domu rządcy lub dzierżawcy. Według opracowania Piotra Libickiego zasadnicza rozbudowa reprezentacyjnej części budynku mogła nastąpić dopiero w okresie międzywojennym.

W tym czasie folwark Żółcz znalazł się w obrębie dóbr Skórzewskich.

Początek XX wieku

Żółcz stał się częścią rozległego systemu dóbr ziemiańskich związanych z Czerniejewem.

Powstałe przy dworze założenie parkowe stanowiło reprezentacyjne otoczenie siedziby.

---

Żółcz w II Rzeczypospolitej

1926 rok

Żółcz wchodził w skład dóbr Czerniejewo.

Majątek miał 388 ha.

W jego strukturze znajdowało się:

• 376 ha gruntów ornych,
• 8 ha łąk i pastwisk,
• 3 ha nieużytków,
• 1 ha wody.

Czysty dochód gruntowy wynosił 1464 talary.

Właścicielem ordynacji czerniejewskiej był Zygmunt Skórzewski, syn Witolda Skórzewskiego i Marii z książąt Radziwiłł.

1926 rok

Dzierżawcą Żółcza był Ignacy Cichocki.

1928 rok

Żółcz liczył 177 mieszkańców.

Folwark miał nadal 388 ha, a jego dzierżawcą pozostawał Ignacy Cichocki.

29 sierpnia 1928 roku

Doszło do tragicznego wypadku z bronią palną. Józef Lewandowski, robotnik z Żółcza, postrzelił się wskutek nieostrożnego obchodzenia się z bronią.

1930–1939

Żółcz pozostawał związany z dobrami czerniejewskimi i gospodarką folwarczną.

1939 rok

Według opracowania dotyczącego dworu właścicielem Żółcza był w tym czasie Wojciech Cichocki.

---

Żółcz po II wojnie światowej

1945 rok

Po zakończeniu wojny kończy się epoka prywatnych majątków ziemiańskich.

1946 rok

Dawny majątek rolny w Żółczu przeszedł na własność Skarbu Państwa.

W tym samym roku przeprowadzono parcelację majątku.

Był to zasadniczy przełom w historii Żółcza. Wielowiekowa historia własności szlacheckiej i ziemiańskiej zakończyła się ostatecznie wraz z likwidacją prywatnego majątku.

1953 rok

W Żółczu utworzono Spółdzielnię Produkcyjną.

1956 rok

Na gruntach po zlikwidowanej spółdzielni powstało Państwowe Gospodarstwo Rolne (PGR).

Dawny folwark został tym samym włączony w system państwowego rolnictwa.

---

Żółcz współczesny

1986 rok

Zespół dworski w Żółczu został wpisany do rejestru zabytków 11 listopada 1986 roku, pod numerem 2108/A.

Ochroną objęto zespół dworski z końca XIX wieku.

1989–1990

Wraz z przemianami ustrojowymi zakończyła się epoka Państwowych Gospodarstw Rolnych. PGR w Żółczu został zlikwidowany w ramach przemian własnościowych i gospodarczych.

XXI wiek

Zachowany dwór wraz z pozostałością dawnego parku pozostaje jednym z najważniejszych materialnych świadectw historii Żółcza.

Dzisiejszy zespół dworski przypomina o wielowiekowej przemianie miejscowości: od średniowiecznej wsi szlacheckiej, poprzez rozdrobniony majątek wielu rodzin w XVI–XVIII wieku, następnie scalony majątek dworski XIX wieku, aż po wielki folwark związany z dobrami czerniejewskimi Skórzewskich i jego powojenną likwidację.

---

Najważniejsze punkty kalendarium

1392 – data podawana w kilku opracowaniach jako najstarsza wzmianka, wymagająca jeszcze weryfikacji w źródle pierwotnym.
1406 – pod Żółczem wymieniany Chodzibórz.
1423 – najstarsza obecnie pewnie wskazana wzmianka o Żółczu; właściciele Jarosław i Katarzyna.
XV w. – pojawia się rodzina Zoleczkich.
1504–1506 – Jan Zoleczki zwany Juczką.
ok. 1510 – Wojciech, Jakub, Jan i Piotr uzyskują intromisję do dóbr Jana Juczki w Żułczu.
1530 – 2½ łanu w rejestrze poborowym.
1533 – sprzedaż części Małego Żółcza Janowi Zoleczkiemu.
1537 – Katarzyna, córka Mikołaja Zoleczkiego, występuje jako żona Jana Grocholskiego.
1543 – Wojciech Zoleczki sprzedaje część Czeluścina.
1557 – Wincenty Soleczki i dług zabezpieczony na płosie.
1560 – role w Starym Żółczu jako zabezpieczenie długu.
1563 – 1¾ łanu, pobór Stanisława Pogorzelskiego.
1566 – 1¾ łanu i zagrodnik.
1580–1581 – pobór płaci Dobrogost Pogorzelski.
1642 – pojawiają się Gurowscy.
ok. 1650 – coraz częściej występuje forma Żółcz.
1690 – pojawiają się Węgrzynowscy.
1699 – kontrakt Andrzeja Tomickiego w Żółczu.
1701 – Andrzej Tomicki posiada część wsi.
1730 – części Żółcza należą do Grzybowskich i Boińskich.
1743 – część wsi należy do Piotra Sulińskiego; inne części do Boińskich i Cielmowskich.
1770–1788 – liczne zapisy metrykalne mieszkańców i posesorów części Żółcza.
1775 – po raz pierwszy wyraźnie odnotowane nazwy Chrzanowszczyzna, Czapliczyzna i Grzybowszczyzna.
1793 – współdziedzicami są Michał Trąmpczyński, Józef Lipski i Piotr Glaubicz Rokossowski.
1793 – Żółcz przechodzi pod panowanie pruskie.
XIX w. – Gądeccy i Cywińscy jako dzierżawcy/posesorzy.
1848 – w Żółczu kwateruje sztab pruskiej 4. Dywizji podczas Wiosny Ludów.
1885 – wieś dworska: 396 ha, 5 domów, 112 mieszkańców; Żółcz-holendry: 80 ha, 8 domów, 42 mieszkańców.
1891 – Żółcz na mapie.
1895 – dane statystyczne potwierdzające charakter wsi dworskiej.
1896 – rządcą majątku jest Józef Zakrzewicz.
koniec XIX / początek XX w. – powstaje dwór i założenie parkowe.
1926 – majątek ma 388 ha i należy do dóbr Czerniejewo; dzierżawcą jest Ignacy Cichocki.
1928 – 177 mieszkańców, folwark 388 ha.
29 VIII 1928 – tragiczny wypadek Józefa Lewandowskiego.
1939 – właścicielem majątku jest Wojciech Cichocki.
1946 – przejęcie majątku przez Skarb Państwa i parcelacja.
1953 – powstaje Spółdzielnia Produkcyjna.
1956 – powstaje PGR.
11 XI 1986 – wpis zespołu dworskiego do rejestru zabytków.
1989/1990 – likwidacja PGR i koniec państwowego gospodarstwa rolnego.