Dwór w Żółczu. Historia i architektura dawnej siedziby ziemiańskiej

Grafika. Dwór w Żółczu.

Żółcz należy do tych wielkopolskich miejscowości, w których zachowany dwór przypomina o czasach, gdy wieś była częścią większego majątku ziemskiego. Dzisiejszy budynek nie jest pozostałością najstarszej siedziby właścicieli Żółcza. Powstał dopiero pod koniec XIX wieku, kiedy majątek znajdował się już w rękach większego właściciela ziemskiego. Wraz z otaczającym go parkiem tworzył niewielkie, ale charakterystyczne założenie dworsko-parkowe.

Dwór w historii majątku Żółcz

Przez kilka stuleci Żółcz był wsią szlachecką podzieloną pomiędzy wielu właścicieli. W źródłach XVI–XVIII wieku spotykamy liczne rodziny posiadające poszczególne części miejscowości. Nie był to więc początkowo jednolity majątek z jedną wielką rezydencją, lecz typowa dla Wielkopolski wieś drobnoszlachecka, w której poszczególne działy przechodziły z rąk do rąk.

Jeszcze w XVIII wieku wymieniane są odrębne części Żółcza, należące między innymi do Grzybowskich, Boińskich, Sulińskich, Cielmowskich, Skarzyńskich czy Smoleńskich. W dokumentach pojawiają się również nazwy poszczególnych części majątku, takie jak Chrzanowszczyzna, Czapliczyzna i Grzybowszczyzna.

Dopiero po rozbiorach nastąpiły zmiany, które doprowadziły z czasem do scalenia dóbr. W XIX wieku Żółcz funkcjonował już jako majątek dworski, a nie zbiór wielu drobnych działów szlacheckich.

W pierwszej połowie XIX wieku jako posesorzy majątku pojawiają się Gądeccy, a następnie Cywińscy, którzy dzierżawili Żółcz do około 1865 roku. Ich obecność pokazuje, że właściciel majątku nie musiał być jednocześnie jego gospodarzem. Zarząd nad dobrami powierzano często dzierżawcom lub posesorom.

Pod koniec XIX wieku majątek pozostawał już częścią większego systemu gospodarczego. W 1896 roku rządcą majątku w Żółczu był Józef Zakrzewicz, którego obecność potwierdzają zachowane informacje rodzinne oraz późniejsza wzmianka związana z dokumentem dotyczącym jego pracy w Żółczu.

To właśnie w tym okresie, najprawdopodobniej na przełomie XIX i XX wieku, powstał zachowany do dziś dwór.

Dwór z końca XIX wieku

Obecny dwór w Żółczu jest budynkiem parterowym, założonym na planie prostokąta, z dłuższą osią zbliżoną do kierunku północ–południe. Fasada została zwrócona ku zachodowi.

Budynek nakrywa dach dwuspadowy, pod którym znajduje się użytkowe poddasze. Jego najbardziej charakterystycznym elementem jest reprezentacyjny portyk umieszczony centralnie w fasadzie.

Portyk tworzą cztery kolumny w wielkim porządku, podtrzymujące belkowanie oraz trójkątny fronton. W jego obrębie znajduje się owalny otwór – okulusa, stanowiący jeden z dekoracyjnych akcentów fasady.

Na wysokości poddasza w obrębie portyku umieszczono balkon, do którego prowadzą szerokie schody poprzedzające główne wejście.

Ta reprezentacyjna część budynku nadaje niewielkiemu dworowi charakter rezydencjonalny. Jest to przykład architektury ziemiańskiej, w której stosunkowo prostą bryłę budynku wzbogacono jednym wyraźnym, klasycyzującym akcentem.

Nie był to pałac wielkiej rezydencji magnackiej. Dwór w Żółczu miał przede wszystkim pełnić funkcję siedziby zarządu majątku i domu ziemiańskiego, z którego kontrolowano gospodarkę folwarku.

Dwór i majątek Skórzewskich

Na przełomie XIX i XX wieku majątek Żółcz znalazł się w rękach Skórzewskich, właścicieli rozległych dóbr czerniejewskich. Dwór stanowił wówczas centrum lokalnego majątku ziemskiego.

W 1926 roku Żółcz wchodził w skład dóbr Czerniejewo. Majątek obejmował wówczas 388 ha, a jego dzierżawcą był Ignacy Cichocki.

Zachowane dane pokazują skalę gospodarstwa. Na ogólny areał składało się:

• 376 ha gruntów ornych,
• 8 ha łąk i pastwisk,
• 3 ha nieużytków,
• 1 ha wód.

Czysty dochód gruntowy określano na 1464 talary.

Właścicielem ordynacji Czerniejewo był wówczas Zygmunt Skórzewski, syn Witolda Skórzewskiego i Marii z książąt Radziwiłł. Żółcz nie był więc już samodzielnym, niewielkim majątkiem należącym do kilku miejscowych rodzin, lecz częścią rozległego kompleksu dóbr ziemiańskich.

Dwór zachowany w Żółczu należy zatem postrzegać jako element większego gospodarstwa. Jego znaczenie nie ograniczało się do samego budynku mieszkalnego. Wokół niego funkcjonowało zaplecze gospodarcze, a codzienne życie majątku obejmowało pracę folwarku, administrację dóbr oraz życie osób związanych z dworem.

Założenie parkowe

Dwór otacza park krajobrazowy z końca XIX wieku, stanowiący integralną część całego założenia.

Obecnie park zajmuje około 1,7 ha, jednak dawniej jego powierzchnia była znacznie większa. Wraz z dworem i pozostałościami zabudowy gospodarczej zajmuje część dawnego obszaru majątku.

Park nie został zaprojektowany jako wielkie założenie pałacowe. Jego charakter odpowiada raczej niewielkiej siedzibie ziemiańskiej. Zieleń otaczała dwór, tworząc jego naturalne zaplecze i jednocześnie oddzielając część mieszkalną od przestrzeni gospodarczej folwarku.

W takim układzie park pełnił jednocześnie funkcję reprezentacyjną i użytkową. Stanowił otoczenie domu właściciela lub administratora majątku, miejsce spacerów i wypoczynku, a zarazem część kompozycji całego założenia dworskiego.

Dziś park zachował jedynie fragment dawnego układu. Jego obecna powierzchnia pozwala jednak odczytać związek pomiędzy dworem a otaczającą go zielenią.

Żółcz w XX wieku

W okresie międzywojennym dwór pozostawał związany z funkcjonowaniem majątku wchodzącego w skład dóbr czerniejewskich. Gospodarka była prowadzona w oparciu o rozległy areał gruntów rolnych, a dzierżawcą majątku w 1926 roku był Ignacy Cichocki.

Po II wojnie światowej nastąpił zasadniczy koniec dawnego systemu własności ziemiańskiej. Dobra zostały przejęte przez państwo i rozparcelowane. Na terenie dawnego folwarku utworzono następnie Państwowe Gospodarstwo Rolne, które funkcjonowało aż do przemian ustrojowych przełomu lat 1989–1990.

Wraz z likwidacją dawnego systemu majątków ziemskich zmieniła się również funkcja dworu. Budynek przestał być prywatną siedzibą właściciela majątku i został włączony w nową strukturę własnościową i gospodarczą.

Zabytek Żółcza

Zespół dworski w Żółczu został wpisany do rejestru zabytków 11 listopada 1986 roku pod numerem 2108/A. Ochroną objęto zespół dworski datowany na koniec XIX wieku.

Dzięki zachowaniu dworu i fragmentu dawnego parku można dziś odtworzyć charakter niewielkiej siedziby ziemiańskiej, która powstała w okresie, gdy wielowiekowa wieś drobnoszlachecka została przekształcona w większy majątek ziemski.

Żółcki dwór nie należy do najbardziej okazałych rezydencji Wielkopolski. Jego wartość polega jednak właśnie na czymś innym. Jest materialnym świadectwem przemiany dawnej wsi szlacheckiej w nowoczesny majątek folwarczny, a zarazem przykładem architektury ziemiańskiej, która na przełomie XIX i XX wieku kształtowała krajobraz wielu wielkopolskich miejscowości.

Zachowany budynek, reprezentacyjny portyk, otaczający go park oraz pozostałości dawnego układu majątkowego tworzą razem świadectwo ostatniego okresu historii Żółcza jako siedziby i ośrodka gospodarstwa ziemiańskiego.