KALENDARIUM DZIEJÓW ŻELAZKOWA
Fot. Żelazkowo
Najdawniejsze dzieje i późne średniowiecze
1493 – Pierwsze znane wzmianki o Żelazkowie. Miejscowość występuje w dokumentach pod nazwą Zyelaszkowo. Żelazkowo wymieniane jest razem z Niechanowem, Jambroszkowem, Nową Wsią i Miroszką. Dokumenty dotyczą rodzinnych działów majątkowych i potwierdzają, że wieś była już w XV wieku częścią większego zespołu dóbr szlacheckich.
1493 – Podział dóbr rodzinnych. Anna, żona Jerzego Tomickiego z Iwna, przekazuje swoim siostrzeńcom w ramach działów dóbr po matce całe wsie Żelazkowo, Nową Wieś i Miroszkę. Jednocześnie Jan i Anna przekazują Annie Niechanowo i Jambroszkowo oraz połowę borów znajdujących się w Nowej Wsi i Żelazkowie. Dokument potwierdza istnienie rozległych kompleksów leśnych należących do majątku.
1494 – Spór o granice dóbr. Zawarta zostaje ugoda graniczna pomiędzy Anną Niechanowską a Janem i Anną, dziećmi Mikołaja Grodzieckiego. Spór dotyczy granic dóbr obejmujących Niechanowo, Żelazkowo, Nową Wieś, Miroszkę i Jambroszkowo. W charakterze pośrednika występuje Wojciech Janowski, burgrabia kcyński.
XVI wiek
1509 – Spór o Żelazkowo i Miroszkę. Katarzyna i Barbara, córki zmarłej Anny, wojewodziny sieradzkiej, właścicielki Żelazkowa i Miroszki, prowadzą spór majątkowy z Anną Gywieńską, wdową po Jerzym Gywieńskim. W ich imieniu działa ks. Jan Tarnowski, wysłany jako pełnomocnik na Litwę.
1512 – Sprzedaż części Żelazkowa. Jan Pampowski sprzedaje swojej siostrze Katarzynie połowę Żelazkowa, Miroszki i Nowej Wsi za 600 grzywien. Dokument pokazuje, że dobra te były przedmiotem rodzinnych podziałów i transakcji pomiędzy przedstawicielami szlachty.
1564 – Żelazkowo w rejestrze poborowym. We wsi wykazano 8 łanów ziemi kmiecej, 1 zagrodnika oraz karczmę. Jest to najstarsza znana nam informacja pozwalająca określić strukturę gospodarczą miejscowości.
1576 – Zmniejszenie wykazanego areału kmiecego. Rejestr podatkowy wymienia 4 łany kmiece, 1 zagrodnika i karczmę. Wieś występuje pod nazwą Zielaskowo. Różnica w liczbie łanów może wiązać się z przekształceniami struktury własności i rozwojem gospodarki folwarcznej.
koniec XVI wieku – Żelazkowo pozostaje wsią szlachecką, należącą do większego zespołu dóbr związanych z Niechanowem. Pod względem administracyjnym miejscowość znajduje się w województwie kaliskim i powiecie gnieźnieńskim, a kościelnie należy do parafii Kędzierzyn.
XVII wiek
1602 – Wielka transakcja dotycząca Żelazkowa. Krzysztof z Tomic Iwiński sprzedaje kapitule metropolitalnej w Gnieźnie za 20 000 złotych polskich całe wsie: Niechanowo, Żelazkowo, Nową Wieś i Miroszkę. Charakter tej transakcji wskazuje na wyderkaf, gdyż miejscowości później ponownie znalazły się w rękach Iwińskich.
XVII wiek – Żelazkowo pozostaje związane z dobrami niechanowskimi. Gospodarka miejscowości opiera się na rolnictwie, a wraz z rozwojem folwarków coraz większe znaczenie ma gospodarka dworska.
XVII–XVIII wiek – Żelazkowo funkcjonuje jako część większego majątku ziemskiego. Przemiany gospodarcze prowadzą do stopniowego zwiększania znaczenia folwarku kosztem tradycyjnej gospodarki kmiecej.
XVIII wiek
I połowa XVIII wieku – Żelazkowo należy do klucza niechanowskiego, którego właścicielem zostaje Henryk Brühl, jeden z najpotężniejszych magnatów epoki Augusta III.
XVIII wiek – Po Brühlu dobra niechanowskie przechodzą na Franciszka Drogosława Skórzewskiego i Mariannę z Ciecierskich. Żelazkowo nadal stanowi część rozległego klucza niechanowskiego.
1782 – Żelazkowo przechodzi na Stefana Garczyńskiego. Anna z Malechowskich Ciecierska, działając również jako opiekunka małoletniego Fryderyka Skórzewskiego, sprzedaje Stefanowi Garczyńskiemu cały klucz dóbr niechanowskich za 292 635 złotych polskich. W jego skład wchodzą m.in. Niechanowo, Żelazkowo, Miroszka, Mikołajewice, Potrzymowo, Drachowo i Nowa Wieś.
1783–1784 – W Niechanowie powstaje klasycystyczny pałac Stefana Garczyńskiego. Żelazkowo pozostaje częścią gospodarczego zaplecza majątku, którego centrum stanowi Niechanowo.
XIX wiek
1805 – Zmiana właściciela. Dobra niechanowskie przechodzą z rąk Garczyńskich na Katarzynę z Chobienic Mielżyńską, wdowę po Prokopie Mielżyńskim. Wraz z całym kluczem Żelazkowo przechodzi pod jej władzę.
1820 – Żelazkowo w dobrach Potulickich. Dobra niechanowskie jako wiano Teresy, córki Katarzyny i Prokopa Mielżyńskich, przechodzą na jej męża Kacpra Potulickiego.
1846 – Opis Żelazkowa J.A. Bobrowicza. Wieś występuje pod nazwą Żelaszkowo i należy do dóbr Teresy Potulickiej. Liczy 15 domów i 211 mieszkańców. Jest to jedno z najważniejszych XIX-wiecznych źródeł pozwalających określić wielkość miejscowości.
1847 – Żelazkowo przechodzi w ręce Żółtowskich. Hr. Potulicki sprzedaje dobra niechanowskie Franciszkowi Żółtowskiemu. Od tego czasu dzieje Żelazkowa pozostają związane z rodziną Żółtowskich.
1849 – W parafii niechanowskiej ponownie pojawia się epidemia cholery. Żelazkowo, należące do dóbr niechanowskich i pozostające w obrębie lokalnej wspólnoty parafialnej, znajduje się w obszarze dotkniętym epidemią.
XIX wiek – Następuje dalsze kształtowanie się podziału pomiędzy częścią wiejską a majątkiem dworskim. Rosnąca rola folwarku powoduje znaczną różnicę pomiędzy powierzchnią gruntów chłopskich i dworskich.
przed 1895 – Żelazkowo jest już wyraźnie podzielone na część wiejską i dworską. Część wiejska obejmuje 6 domów, 130 mieszkańców i 184 ha, natomiast część dworska 8 domów, 153 mieszkańców i 534 ha. Ogromna różnica powierzchni pokazuje dominującą pozycję gospodarstwa dworskiego.
XIX/XX wiek – W Lesie Jelonek znajdują się stanowiska archeologiczne związane z pradziejowym osadnictwem i cmentarzyskiem. W części opracowań stanowisko to opisywane jest jako znajdujące się w obrębie Kędzierzyna, mimo że związane jest z obszarem lasu Jelonek należącego do majątku Żelazkowa. Warto zaznaczyć ten fakt przy opisie archeologicznego dziedzictwa Żelazkowa, aby nie powstało wrażenie, że chodzi o inne stanowisko.
Początek XX wieku
1909 – Żelazkowo wraz z leśnictwem Jelonek znajduje się w rękach spadkobierców Stanisława Żółtowskiego. Majątek obejmuje 535 ha i przynosi 3855 marek rocznego dochodu gruntowego. Ziemia jest wydzierżawiana w parcelach.
XX wiek – Dawny układ własnościowy Żelazkowa ulega zasadniczej zmianie w wyniku przemian powojennych i likwidacji dawnych majątków ziemskich. Miejscowość funkcjonuje już jako wieś w ramach powojennego systemu administracyjnego.
Żelazkowo współczesne
1998–2021 – Liczba mieszkańców Żelazkowa wzrasta o około 3,8%. Jest to interesujący wyjątek na tle części innych małych miejscowości gminy Niechanowo, w których obserwowano spadek liczby ludności.
2021 – Żelazkowo liczy 246 mieszkańców.
Współcześnie – Żelazkowo jest jedną z miejscowości gminy Niechanowo. Wieś zachowała rolniczy charakter, a jej obecny układ jest wynikiem wielowiekowych przemian własnościowych, gospodarczych i demograficznych.
Najważniejsze daty
1493 – pierwsze znane wzmianki o Żelazkowie – Zyelaszkowo.
1494 – spór o granice dóbr.
1509 – spór dotyczący Żelazkowa i Miroszki.
1512 – Jan Pampowski sprzedaje połowę Żelazkowa, Miroszki i Nowej Wsi za 600 grzywien.
1564 – 8 łanów kmiecych, zagrodnik i karczma.
1576 – 4 łany kmiece, zagrodnik i karczma; nazwa Zielaskowo.
1602 – sprzedaż Żelazkowa wraz z Niechanowem, Nową Wsią i Miroszką kapitule gnieźnieńskiej za 20 000 złp.
1782 – Żelazkowo w kluczu niechanowskim Stefana Garczyńskiego.
1803 – Żelazkowo na mapie.
1805 – dobra przechodzą na Mielżyńskich.
1820 – Żelazkowo przechodzi wraz z dobrami niechanowskimi na Potulickich.
1846 – 15 domów i 211 mieszkańców.
1847 – dobra niechanowskie przechodzą na Żółtowskich.
1849 – epidemia cholery w parafii niechanowskiej.
przed 1895 – wyraźny podział na część wiejską i dworską.
1909 – majątek wraz z leśnictwem Jelonek obejmuje 535 ha.
2021 – 246 mieszkańców.
Źródła do najstarszych dziejów: przede wszystkim Teki Dworzaczka (rejestry grodzkie i ziemskie), rejestry poborowe XVI wieku, opisy J.A. Bobrowicza z 1846 r., materiały kartograficzne oraz zachowane księgi ludności i wykazy mieszkańców Żelazkowa.
