Żółtowscy w Niechanowie. Dzieje właścicieli i majątku (1847–1939)

Franciszek i Stanisław Żółtowscy grafika wykonana na podstawie autentycznych portretów.

Przez blisko dziewięćdziesiąt lat Niechanowo pozostawało w rękach jednej rodziny. Żółtowscy pojawili się tutaj w połowie XIX wieku, przejmując dobra od Potulickich, i pozostali ich właścicielami aż do wybuchu II wojny światowej. W tym czasie Niechanowo przeszło znaczące przemiany: dawny majątek ziemski stał się nowoczesnym gospodarstwem rolnym, rozwijała się wieś, powstawały organizacje społeczne i gospodarcze, a właściciele dóbr coraz wyraźniej angażowali się w życie miejscowej społeczności.

Historia Żółtowskich w Niechanowie nie jest więc wyłącznie historią pałacu i kolejnych dziedziców. To również dzieje wielkiego majątku, gospodarstw chłopskich powstałych po uwłaszczeniu, szkoły, kościoła, Kółka Rolniczego oraz ludzi, którzy przez kilka pokoleń żyli i pracowali w obrębie niechanowskich dóbr.

Żółtowscy przychodzą do Niechanowa

Żółtowscy należeli do znaczących rodzin ziemiańskich Wielkopolski. Niechanowską linię rodu zapoczątkował Franciszek Józef Wincenty Żółtowski herbu Ogończyk (1818–1894). Według materiałów Związku Rodu Żółtowskich przejęcie Niechanowa od Potulickich nastąpiło w 1846 roku, podczas gdy w innych materiałach dotyczących dziejów miejscowości pojawia się rok 1847. W niniejszym opracowaniu przyjmujemy dotychczasową chronologię projektu i rok 1847, pozostawiając dokładną datę transakcji do dalszego zweryfikowania w dokumentach majątkowych.

Franciszek był synem Jana Nepomucena Żółtowskiego i Józefy ze Zbijewskich. Studiował prawo w Berlinie i we Francji, a poza Niechanowem posiadał również inne majątki. Był także aktywny publicznie – w latach 1849–1850 oraz 1852–1853 zasiadał jako poseł w sejmie pruskim. W 1877 roku otrzymał papieski tytuł hrabiowski oraz Order św. Grzegorza. Źródła rodzinne przedstawiają go jako dobrego gospodarza i człowieka zaangażowanego również w działalność społeczną i oświatową.

W Niechanowie Franciszek Żółtowski rozpoczął nowy etap historii miejscowego majątku. Nie oznaczało to jednak, że cała miejscowość stała się własnością dworu w takim znaczeniu, w jakim można by to rozumieć, patrząc na późniejszy folwark.

Wieś po uwłaszczeniu

Szczególnie cenne światło na stosunki własnościowe w Niechanowie rzuca Encyklopedia Rolnicza z 1874 roku. Znajdujemy w niej opis gospodarstwa Józefa Kozaneckiego, jednego z miejscowych gospodarzy.

Autor wyjaśnia, że podczas separacji przeprowadzonej w 1841 roku dobra prywatne Niechanów nadały zamieszkałym tutaj kmieciom grunty na własność. W zamian gospodarze zrzekli się przysługującej wcześniej wspólności z dworem. Otrzymane grunty zostały następnie obciążone czynszem, który spłacono poprzez listy rentowe, a kapitał przekazano dziedzicowi.

Była to jedna z najważniejszych zmian społeczno-gospodarczych, jakie dokonały się w Niechanowie w XIX wieku.

W 1874 roku autor opracowania podkreślał, że z dawnych osad powstałych w ten sposób utrzymało się w Niechanowie jeszcze czternaście gospodarstw.

Przykładem jednego z nich było gospodarstwo Józefa Kozaneckiego.

Obejmowało ono około 16,5 hektara ziemi, w większości pól ornych. Gospodarstwo prowadzone było w systemie trójpolowym. Kozanecki posiadał cztery krowy, trzy jałówki, dwa konie, trzodę chlewną, 12 kur i aż 30 gęsi. Jego podstawowe wyposażenie stanowiły dwa wozy, pług, dwie brony, radło oraz podstawowe narzędzia gospodarskie.

Uprawiano tutaj pszenicę, żyto, jęczmień, owies, groch, tatarkę, ziemniaki i len.

Niechanowscy gospodarze nie ograniczali się przy tym do produkcji rolnej. W razie możliwości podejmowali także pracę zarobkową przy transporcie drewna, materiałów budowlanych, kamieni czy piasku. Autor Encyklopedii zwracał uwagę, że mieszkańcy wsi coraz częściej korzystali z produktów, które wcześniej nie należały do tradycyjnego wiejskiego jadłospisu – mięsa, kawy, herbaty i cukru. Zmieniał się także wygląd mieszkań i ubiór gospodarzy.

Opis Kozaneckiego pokazuje więc Niechanowo z zupełnie innej strony niż pałac. Była to wieś, w której obok wielkiej własności ziemskiej funkcjonowała grupa samodzielnych gospodarzy posiadających własną ziemię i inwentarz.

Franciszek Żółtowski – właściciel i gospodarz

Franciszek Żółtowski należał do pokolenia ziemian, które musiało odnaleźć się w zupełnie nowych warunkach gospodarczych XIX wieku.

Dawny system folwarczny podlegał zmianom, a właściciel majątku musiał coraz bardziej zwracać uwagę na wydajność gospodarstwa, organizację produkcji i stosunki z miejscową ludnością.

Niechanowo pozostawało jednak znaczącym kompleksem majątkowym.

Franciszek związał z Niechanowem swoją rodzinę. Z jego małżeństwa z Zofią z Zamoyskich urodziły się dzieci, wśród których szczególne znaczenie dla dalszych dziejów miejscowości miał Stanisław Żółtowski (1849–1908). To właśnie on odziedziczył później Niechanowo i przez kilkanaście lat kierował majątkiem.

Franciszek zmarł w 1894 roku w Poznaniu. Został pochowany w podziemiach kościoła w Niechanowie, co samo w sobie pokazuje jego miejsce w historii miejscowej wspólnoty.

Stanisław Żółtowski

Po śmierci Franciszka właścicielem Niechanowa został jego syn Stanisław Żółtowski (1849–1908).

Stanisław należał do najbardziej aktywnych przedstawicieli swojego pokolenia ziemiaństwa wielkopolskiego. Był właścicielem Niechanowa, a jego żoną została Maria Jadwiga z książąt Sapiehów, córka Adama Sapiehy, właściciela Krasiczyna. Z ich małżeństwa pochodziło siedmioro dzieci, wśród nich przyszły dziedzic Niechanowa Leon Żółtowski oraz filozof i późniejszy profesor Adam Żółtowski.

Stanisław interesował się nie tylko prowadzeniem własnego gospodarstwa. Jego nazwisko pojawia się również w dziejach miejscowej szkoły, kościoła i organizacji rolniczych.

Szkoła w Niechanowie

W roku szkolnym 1866/67 szkoła katolicka w Niechanowie podlegała dekanatowi gnieźnieńskiemu Świętej Trójcy. Inspektorem szkolnym na miejscu był ksiądz Trojanowicz z Niechanowa, natomiast patronat nad szkołą sprawował p. Żółtowski.

Do szkoły zobowiązanych było uczęszczać 80 dzieci. Nauczycielem był Władysław Patrzykowski, który swoją pierwszą posadę nauczycielską objął w 1862 roku, a jego roczna pensja rządowa wynosiła 230 talarów.

Sam zapis o patronacie jest interesujący, ponieważ pokazuje, że właściciel majątku pozostawał częścią systemu organizacyjnego miejscowej oświaty.

Kółko Rolnicze

Jeszcze większe znaczenie miała działalność Żółtowskich na rzecz miejscowego rolnictwa.

11 czerwca 1873 roku w Niechanowie powstało Kółko Rolnicze. Według relacji opublikowanej w „Lechu” w 1933 roku jego założenie nastąpiło z inicjatywy hrabiego Stanisława Żółtowskiego.

Pierwszym prezesem został Jan Nepomucen Skoraczewski z Małachowa. Kółko liczyło początkowo 35 członków, nie tylko z samego Niechanowa, lecz również z okolicznych miejscowości. Zebrania odbywały się co miesiąc, a referaty dotyczące rolnictwa wygłaszali między innymi Stanisław i Leon Żółtowscy.

Był to więc nie tylko formalny związek rolników. Kółko miało pełnić funkcję oświatową i gospodarczą, umożliwiając miejscowym gospodarzom zdobywanie wiedzy i wymianę doświadczeń.

Niechanowskie odkrycie z 1890 roku

W 1890 roku prasa odnotowała interesujące odkrycie dokonane w majątku należącym do hrabiego Stanisława Żółtowskiego.

„Kłosy” informowały o przypadkowym odkryciu „pra-starego, bo przedhistorycznego cmentarzyska”. Znaleziono tam kilka urn o niezwykłych kształtach oraz liczne, bardzo starannie obrobione narzędzia krzemienne. Prasa podkreślała, że dalsze poszukiwania mogły przynieść kolejne zabytki.

Współcześnie znalezisko to można zestawić z informacjami znajdującymi się w dokumentacji archeologicznej dotyczącej Niechanowa. Nie mamy jednak podstaw, aby bez dodatkowych badań z całą pewnością wskazać dokładne miejsce opisywanego w 1890 roku cmentarzyska. Jest to więc ciekawy, ale wymagający dalszej weryfikacji wątek dziejów majątku.

Rozbudowa kościoła

Stanisław Żółtowski zapisał się również w historii niechanowskiej świątyni.

W 1906 roku, już pod koniec jego życia, kościół św. Jakuba został gruntownie rozbudowany według projektu L. Lutscha. Powiększono nawę o zachodnią część murowaną, rozebrano dawną wieżę, którą następnie dostawiono do północnej ściany kościoła, oraz wzniesiono nową zakrystię.

Rozbudowa została wykonana nakładem Stanisława Żółtowskiego.

Historia kościoła zasługuje na osobne opracowanie, dlatego tutaj warto jedynie zaznaczyć znaczenie tej inwestycji dla dziejów rodziny i miejscowości.

Leon Żółtowski – nowa generacja

Stanisław zmarł w 1908 roku. Po nim właścicielem Niechanowa został jego najstarszy syn Leon Żółtowski (1877–1956).

Leon reprezentował już kolejne pokolenie wielkopolskiego ziemiaństwa. Ożenił się z Anną Mężyńską, a w Niechanowie miał odtąd prowadzić majątek w zupełnie nowych warunkach politycznych i gospodarczych.

Wraz z Leonem rozpoczyna się ostatni, a zarazem bardzo interesujący okres historii Żółtowskich w Niechanowie.

Majątek został przekształcony w dobrze zorganizowane gospodarstwo rolne, którego działalność wykraczała poza zwykłą produkcję zbożową.

Wielki majątek Niechanowo w okresie międzywojennym

Dane dotyczące 1926 roku pokazują skalę dóbr znajdujących się pod zarządem Leona Żółtowskiego.

Sam Niechanowo liczyło około 933 hektarów. Do majętności należały ponadto:

• Marysin – około 300 ha,
• Mikołajowice – około 250 ha.

Łącznie był to więc bardzo duży kompleks ziemski.

Na sam majątek Niechanowo składało się około:

• 370 ha ziemi uprawnej,
• 12 ha łąk i pastwisk,
• 500 ha lasów,
• 50 ha nieużytków,
• 1 ha wód.

Był to zatem majątek o wyraźnie zróżnicowanej strukturze, w którym ogromną rolę odgrywały nie tylko pola uprawne, ale również lasy.

Suszarnia ziemniaków

Jednym z najbardziej interesujących elementów gospodarstwa była własna suszarnia płatków ziemniaczanych.

Pokazuje to, że majątek nie ograniczał się do tradycyjnej produkcji surowców rolnych. Część produkcji była przetwarzana na miejscu.

W gospodarstwie rozwijano również hodowlę bydła czarno-białego rasy nizinnej oraz reprodukcję uznanych nasion zbóż i ziemniaków.

Niechanowo było więc w okresie międzywojennym nie tylko wielkim majątkiem ziemskim, ale również gospodarstwem nastawionym na specjalizację i wykorzystanie nowocześniejszych metod produkcji rolnej.

Żółtowscy i Kółko Rolnicze

Szczególnie dobrze relacje między właścicielem majątku a miejscowymi rolnikami pokazuje uroczystość 60-lecia Kółka Rolniczego w 1933 roku.

11 czerwca 1933 roku Niechanowo stało się miejscem dużej uroczystości, w której uczestniczyły organizacje i delegacje z wielu miejscowości Wielkopolski.

Pochód wyruszył spod dworca kolejki powiatowej i przeszedł przez wieś do kościoła. Po nabożeństwie uczestnicy udali się około trzykilometrową drogą polną do ogrodu Jana Wawrzyniaka, gdzie odbyło się uroczyste zebranie.

W obchodach uczestniczyli przedstawiciele kilkudziesięciu Kółek Rolniczych oraz licznych organizacji społecznych.

Przewodniczącym zebrania został hrabia Leon Żółtowski, pełniący funkcję prezesa powiatowego oddziału Wielkopolskiego Towarzystwa Kółek Rolniczych.

W czasie uroczystości przypomniano historię niechanowskiego Kółka. W 1873 roku liczyło ono 35 członków. W 1920 roku, po przerwie spowodowanej I wojną światową, działalność wznowiono, a w 1933 roku organizacja liczyła już 72 członków rzeczywistych.

Szczególnie interesujące jest przemówienie Leona Żółtowskiego.

Wspominał on, że od najwcześniejszej młodości był związany z Kółkiem. Podkreślał znaczenie oświaty rolniczej i zdobywania wiedzy jako sposobu radzenia sobie z kryzysem gospodarczym.

Nie była to więc wyłącznie uroczysta mowa wygłoszona przy okazji jubileuszu. Pokazuje ona sposób, w jaki właściciel Niechanowa postrzegał rolę organizacji rolniczych.

Życie mieszkańców majątku i wsi

Dane z 1886 roku pokazują skalę Niechanowa w czasach Żółtowskich.

Wieś posiadała 21 domów i 212 mieszkańców, natomiast część określona jako Niechanowo-dominium, czyli obszar dworski, liczyła 14 domów i 302 mieszkańców.

W tym miejscu trzeba jednak zachować ostrożność w interpretacji liczby domów. Nie można automatycznie utożsamiać wszystkich 14 domów dominium z pojedynczymi rodzinami czy wolnostojącymi budynkami mieszkalnymi. Część z nich mogła stanowić zabudowę folwarczną, w tym budynki przeznaczone dla pracowników majątku, a więc między innymi czworaki lub podobne zespoły mieszkaniowe. Dopiero zestawienie danych słownikowych z mapami, planami majątku i późniejszą dokumentacją pozwoliłoby dokładnie ustalić strukturę tej zabudowy.

Jest to jednak ważna wskazówka: dwór i folwark tworzyły własny organizm społeczny, zamieszkany przez znaczną liczbę osób pracujących przy gospodarstwie.

Niechanowo pod koniec rządów Żółtowskich

W 1928 roku Niechanowo liczyło około 930 mieszkańców. Największym właścicielem ziemskim pozostawał hrabia Leon Żółtowski.

W miejscowości funkcjonowały już liczne drobne przedsiębiorstwa i warsztaty. Działały sklepy spożywcze, gospoda, wiatrak, zakład rzeźnicki, warsztaty szewskie, krawieckie i kołodziejskie.

Niechanowo nie było więc wyłącznie wsią podporządkowaną pałacowi. Było lokalnym centrum życia gospodarczego, w którym funkcjonowały równolegle:

wielki majątek – gospodarstwa chłopskie – rzemiosło – handel – organizacje społeczne – szkoła – kościół.

Żółtowscy stanowili jeden z najważniejszych elementów tego układu, ale nie jedyny.

Ostatnie lata

Leon Żółtowski pozostał właścicielem Niechanowa do 1939 roku.

W ostatnich latach przed wybuchem wojny jako współdziedzic majątku wymieniany był jego syn Władysław Leon Żółtowski (1910–1940). Wybuch II wojny światowej zakończył niemal dziewięćdziesięcioletni okres, w którym Niechanowo pozostawało własnością tej samej rodziny.

Władysław został zamordowany w 1940 roku w Katyniu.

Wraz z wojną zakończyła się również historia Niechanowa jako prywatnego majątku ziemiańskiego. Po wojnie dobra zostały przejęte przez państwo i rozparcelowane. Dawny folwark otrzymał nowe funkcje, a pałac przeznaczono na cele oświatowe.

Dziewięćdziesiąt lat Żółtowskich

Żółtowscy pozostawali właścicielami Niechanowa przez około dziewięć dziesięcioleci. W tym czasie zmieniały się pokolenia, ustrój państwowy i warunki gospodarowania.

Franciszek Żółtowski przybył do Niechanowa w epoce wielkich przemian społecznych XIX wieku. Za jego czasów wieś funkcjonowała już w warunkach po uwłaszczeniu, a obok majątku ziemskiego rozwijała się grupa samodzielnych gospodarzy.

Stanisław Żółtowski rozwinął działalność gospodarczą i społeczną rodziny. Z jego inicjatywy powstało Kółko Rolnicze, a jego nazwisko wiąże się również z rozbudową niechanowskiego kościoła oraz patronatem nad miejscową szkołą.

Leon Żółtowski przejął majątek już w XX wieku i prowadził go w nowych warunkach gospodarczych. Niechanowo, Marysin i Mikołajowice tworzyły duży kompleks ziemski, w którym rozwijano hodowlę, produkcję roślinną, reprodukcję materiału siewnego oraz przetwórstwo ziemniaków.

Jednocześnie Żółtowscy pozostawali związani z życiem miejscowej społeczności. Szczególnie dobrze pokazuje to historia Kółka Rolniczego, które od niewielkiej organizacji założonej w 1873 roku rozwinęło się w znaczące środowisko miejscowych gospodarzy.

Dlatego dzieje Żółtowskich w Niechanowie można odczytywać na dwóch płaszczyznach. Z jednej strony jest to historia wielkiego majątku ziemskiego i jego właścicieli, z drugiej – część historii całej miejscowości, jej mieszkańców, gospodarki i życia społecznego.

W 1939 roku ten świat przestał istnieć. Pozostał jednak pałac, park, kościół, dawne zabudowania majątkowe oraz przede wszystkim bogaty materiał źródłowy pozwalający odtworzyć historię Niechanowa z czasów, gdy przez trzy pokolenia gospodarowali tutaj Żółtowscy.

---

Źródła i materiały wykorzystane w opracowaniu

• Encyklopedia Rolnictwa, t. II, Warszawa 1874 – opis gospodarstwa Józefa Kozaneckiego w Niechanowie.
• Ludwik Rzepecki, Obraz Katolickich Szkół Elementarnych objętych archidiecezjami Gnieźnieńską i Poznańską, Poznań 1867.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, Warszawa 1886.
• Kłosy, 1890 – wiadomość o odkryciu przedhistorycznego cmentarzyska w majątku Stanisława Żółtowskiego.
• Lech. Gazeta Gnieźnieńska, 1933, nr 136 – relacja z obchodów 60-lecia Kółka Rolniczego w Niechanowie.
• Księga adresowa Polski, 1928.
• materiały Narodowego Instytutu Dziedzictwa dotyczące Niechanowa.
• materiały genealogiczne i historyczne Związku Rodu Żółtowskich.
• Jan Żółtowski, Rodzina Żółtowskich w ciągu stulecia (odnoga Urbanowska), Poznań 1939 – publikacja dostępna w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej.