Gospodarstwo Józefa Kozaneckiego w Niechanowie w 1874 roku

Grafika wykonana na podstawie oryginalnej ryciny pt. Osada włościańska w Niechanowie.

Jak wyglądało gospodarstwo niechanowskiego chłopa po uwłaszczeniu? Ile ziemi posiadał, jakie miał zwierzęta, czym uprawiał pola i jak żyła jego rodzina? Odpowiedzi na te pytania przynosi niezwykle szczegółowy opis gospodarstwa Józefa Kozaneckiego z Niechanowa, zamieszczony w wydanej w 1874 roku „Encyklopedii Rolnictwa”. Jest to jeden z ciekawszych XIX-wiecznych opisów codziennego życia mieszkańców Niechanowa.

Niechanowscy gospodarze po uwłaszczeniu

Opis gospodarstwa Józefa Kozaneckiego znalazł się w drugim tomie „Encyklopedii Rolnictwa”, wydanym w Warszawie w 1874 roku pod redakcją J. T. Lubomirskiego i S. Przystańskiego. Autorzy nie ograniczyli się jednak do przedstawienia samego gospodarstwa. Na przykładzie Kozaneckiego opisali również sytuację drobnych właścicieli ziemskich w Niechanowie oraz przemiany, jakie nastąpiły na wsi po uwłaszczeniu.

Źródło podaje, że dobra prywatne Niechanów zostały przy separacji w 1841 roku podzielone w taki sposób, że grunty użytkowane przez miejscowych kmieci przeszły na ich własność. W zamian gospodarze zrzekli się praw do wspólności z dworem, które wcześniej przysługiwały gromadzie. Za otrzymane grunty przez pewien czas płacili czynsz, który następnie został spłacony za pomocą listów rentowych, a odpowiedni kapitał przekazano dziedzicowi.

W Niechanowie miało się wówczas utrzymać jeszcze czternaście osad powstałych w dawny sposób. Informacja ta jest szczególnie cenna, ponieważ pozwala spojrzeć na miejscowość nie tylko jako na wielką posiadłość ziemiańską, ale również jako na wieś zamieszkaną przez grupę samodzielnych gospodarzy.

Gospodarstwo Józefa Kozaneckiego

Jednym z takich właścicieli był Józef Kozanecki.

Jego gospodarstwo obejmowało 16 hektarów i 51,5 ara, czyli około 16,5 hektara. Całość gruntów ornych znajdowała się w jednym obszarze, co było niewątpliwą zaletą gospodarstwa. Ziemia miała stosunkowo dobrą jakość.

W skład gruntów wchodziło:

• 3 hektary ziemi II klasy pszennej,
• 10 hektarów ziemi II klasy żytniej,
• 3 hektary ziemi III klasy żytniej,
• 51,5 ara ogrodu.

Kozanecki gospodarował systemem trójpolowym.

Co istotne, jego gospodarstwo nie korzystało już ze wspólnych pastwisk, lasów ani innych służebności przysługujących gromadzie. Było więc samodzielną jednostką gospodarczą, powstałą w wyniku przemian własnościowych XIX wieku.

Rodzina i siła robocza

W gospodarstwie mieszkało siedem osób – cztery osoby zdolne do pracy oraz troje małych dzieci.

Nie była to więc wielka rodzina, a jednocześnie gospodarstwo o powierzchni ponad 16 hektarów wymagało znacznego nakładu pracy.

Autor opisu zwraca uwagę na charakterystyczny podział obowiązków. Kobieta w gospodarstwie wiejskim wykonywała stosunkowo niewiele prac bezpośrednio przy uprawie ziemi. Jej główne zajęcia związane były z prowadzeniem domu, wychowaniem dzieci oraz tzw. kobiecym gospodarstwem.

Do jej obowiązków należały między innymi:

• hodowla drobiu,
• opieka nad trzodą chlewną,
• produkcja nabiału,
• prace związane z lnem,
• wytwarzanie płótna na potrzeby rodziny.

Niektóre gospodynie wykonywały również z wełny fartuchy oraz specjalne okrycia na łóżka, określane w źródle jako „pstrucha”.

Jest to jeden z tych fragmentów opisu, który pokazuje, że dawne gospodarstwo było w dużym stopniu samowystarczalne. Część rzeczy potrzebnych rodzinie nie była kupowana, lecz wytwarzana w domu.

Zwierzęta były podstawą gospodarstwa

Kozanecki posiadał dość pokaźny jak na jedno gospodarstwo inwentarz.

W jego zagrodzie znajdowały się:

• 4 krowy, wycenione na 120 talarów,
• 3 jałówki, warte 45 talarów,
• 2 konie, wycenione aż na 140 talarów,
• trzoda chlewna o wartości 20 talarów,
• 12 kur, wycenionych na 2 talary i 12 srebrnych groszy,
• 30 gęsi, wartych 20 talarów.

Łączna wartość żywego inwentarza wynosiła 347 talarów i 12 srebrnych groszy.

Szczególnie interesująca jest liczba gęsi. Trzydzieści sztuk na jednym gospodarstwie pokazuje, jak ważną rolę w wiejskiej gospodarce odgrywał drób.

Podstawą gospodarstwa pozostawała jednak hodowla bydła. Autorzy „Encyklopedii Rolnictwa” podkreślają, że bydło oraz konie należące do drobnych właścicieli były stosunkowo dobrej jakości. Miało się do tego przyczynić sprowadzanie przez dziedziców odpowiednich ogierów i stadników, które za opłatą były udostępniane miejscowym gospodarzom.

Obornik był równie ważny jak zwierzęta

Zwierzęta dostarczały nie tylko mleka, mięsa czy siły pociągowej. Były również źródłem nawozu.

Z posiadanego inwentarza Kozanecki uzyskiwał przeciętnie 80 wozów parokonnych gnoju. Obornikiem tym nawoził około 5 hektarów ziemi.

Pokazuje to bardzo dobrze sposób funkcjonowania ówczesnego gospodarstwa. Hodowla zwierząt i uprawa ziemi były ze sobą ściśle związane. Zwierzęta dostarczały nawozu, nawóz zwiększał urodzajność pól, a ziemia dostarczała paszy dla zwierząt.

Narzędzia i wyposażenie gospodarstwa

Wyposażenie Kozaneckiego nie było szczególnie bogate, ale pozwalało na samodzielną pracę.

Jego inwentarz martwy obejmował:

• 2 wozy – wartości 50 talarów,
• 1 pług – 6 talarów,
• 2 brony – 3 talary,
• 1 radło – 1 talar,
• widły, grabie, łopaty i inne narzędzia – 5 talarów.

Każdy gospodarz miał również studnię na swoim podwórzu.

Wartość całego wymienionego wyposażenia wynosiła 65 talarów.

Niechanowski gospodarz nie dysponował więc wielkim zestawem maszyn. Jego gospodarstwo opierało się przede wszystkim na pracy człowieka, koni oraz prostych narzędzi rolniczych.

Co uprawiano w Niechanowie?

Kozanecki uprawiał szeroki zestaw roślin.

Na jego polach znajdowały się:

• pszenica,
• żyto,
• jęczmień,
• owies,
• groch,
• tatarka,
• kartofle,
• len.

Było to więc gospodarstwo o dość zróżnicowanej produkcji.

Obok zbóż znajdowały się rośliny przeznaczone na potrzeby żywieniowe rodziny i gospodarstwa, a także len, który – jak wspomniano wcześniej – był następnie przetwarzany przez kobiety.

Dochody i wydatki

„Encyklopedia Rolnictwa” podaje również bardzo interesujący rachunek ekonomiczny gospodarstwa.

Dochody wynosiły:

• ze sprzedaży zboża – 138 talarów,
• z inwentarza – 180 talarów.

Łącznie dawało to 318 talarów rocznego dochodu.

Jednocześnie gospodarstwo ponosiło szereg wydatków. Były wśród nich podatki, składki gminne, zakup żelaza, różnych potrzeb gospodarskich, żywności, odzieży oraz drewna opałowego.

Roczne wydatki wynosiły 201 talarów i 24 srebrne grosze. Według rachunku przedstawionego w źródle pozostawała więc nadwyżka, którą – zdaniem autorów – gospodarz mógł przeznaczyć na oszczędności.

Autorzy podkreślają przy tym, że przykład Kozaneckiego miał być dowodem, iż właściciel gospodarstwa o podobnym areale może nie tylko utrzymać siebie i rodzinę, ale także coś odłożyć, jeżeli gospodaruje pracowicie i nie trwoni pieniędzy.

Życie w domu niechanowskiego gospodarza

Jeszcze ciekawsza od samych danych gospodarczych jest część poświęcona życiu codziennemu.

Autorzy zauważają, że mieszkańcy wsi w drugiej połowie XIX wieku mieli coraz większe potrzeby. W jadłospisie pojawiało się więcej mięsa, a także kawa, herbata i cukier.

Podczas większych świąt, szczególnie Wielkanocy, gospodynie przygotowywały obfite stoły z mięsem, napojami i ciastem. Dzieci znały już karmelki i czekoladki.

Był to więc świat, który wyraźnie różnił się od obrazu całkowicie biednej i zacofanej XIX-wiecznej wsi.

Dom Kozaneckiego

Równie interesujący jest opis wnętrz wiejskich domów.

Autorzy zwracają uwagę na czystość i porządek panujący w izbach. Ściany były bielone, malowane, a niekiedy nawet wyklejane tapetą.

W izbach znajdowały się między innymi:

• zegar,
• obrazy,
• duże lustro,
• wizerunek Zbawiciela,
• szafa,
• komoda,
• kufer,
• łóżka,
• ława,
• stół,
• a czasem również kilka wyplatanych krzeseł.

Okna ozdabiano kwiatami.

Ten krótki opis pokazuje stopniową zmianę standardu życia mieszkańców wsi. Dom przestawał być wyłącznie miejscem pracy i przechowywania podstawowych sprzętów. Stawał się również przestrzenią, którą gospodarz i jego rodzina chcieli urządzić estetycznie.

Córki ubierają się jak mieszczanki

Autorzy „Encyklopedii Rolnictwa” zauważyli również przemiany w ubiorze.

Starsze gospodynie często pozostawały przy tradycyjnym stroju, natomiast młodsze pokolenie, zwłaszcza córki gospodarzy, zaczynało ubierać się na wzór mieszczan.

Był to jeden z przejawów przemian społecznych zachodzących na wsi w XIX wieku.

Zmiany obejmowały nie tylko odzież, lecz także wyposażenie domów i sposób spędzania czasu. Wieś coraz bardziej otwierała się na wzory płynące z miast.

Nie tylko rolnik

Gospodarstwo Kozaneckiego było również częścią szerszego systemu gospodarczego.

Autorzy zwracają uwagę, że miejscowi gospodarze, poza uprawą ziemi i hodowlą zwierząt, podejmowali również pracę zarobkową z wykorzystaniem koni i wozów.

Mogli między innymi:

• wozić drewno opałowe do miasta,
• przewozić materiały budowlane,
• wykonywać prace dla ogrodników, którzy nie posiadali własnego bydła pociągowego,
• wozić kamienie i piasek wykorzystywane przy budowie dróg,
• wykonywać prace związane z powstającymi liniami kolejowymi.

To bardzo ważna informacja dla historii Niechanowa. Pokazuje bowiem, że miejscowi gospodarze nie żyli wyłącznie z własnych pól. Ich konie i wozy były również narzędziem zarobkowania.

Uwłaszczenie i zmiana pozycji gospodarza

Autorzy „Encyklopedii Rolnictwa” bardzo pozytywnie oceniali skutki uwłaszczenia.

Ich zdaniem przejście ziemi na własność gospodarzy spowodowało nie tylko zmianę ekonomiczną, lecz również postęp obyczajowy i społeczny.

Właściciel gospodarstwa miał coraz lepiej orientować się w sprawach gminnych, rozumieć funkcjonowanie administracji państwowej i swobodniej uczestniczyć w życiu publicznym.

W przypadku Niechanowa szczególnie dobrze widać tę przemianę na przykładzie Kozaneckiego. Nie był już jedynie użytkownikiem ziemi należącej do dworu. Był samodzielnym właścicielem ponad szesnastu hektarów, posiadającym własny inwentarz, konie, narzędzia i źródła dochodu.

Niechanowo w jednym gospodarstwie

Opis Józefa Kozaneckiego ma dla historii Niechanowa znaczenie znacznie większe, niż mogłoby się początkowo wydawać.

Nie wiemy, czy przedstawione gospodarstwo było pod każdym względem typowe dla wszystkich miejscowych gospodarzy. Autorzy „Encyklopedii Rolnictwa” wybrali właśnie gospodarstwo Kozaneckiego jako przykład i dodatkowo wyraźnie przedstawili go jako człowieka wyjątkowo pracowitego. Nie należy więc automatycznie przyjmować, że każdy niechanowski gospodarz żył dokładnie w taki sam sposób.

Mimo tego opis pozwala bardzo dokładnie zobaczyć fragment życia wsi około 1874 roku.

Widzimy gospodarza posiadającego ponad 16 hektarów ziemi, dwa konie, siedem sztuk bydła, trzodę, drób, własne narzędzia i studnię. Widzimy także jego rodzinę, dom z zegarem, lustrem, obrazami i kwiatami w oknach. Poznajemy uprawiane rośliny, sposób nawożenia pól, dochody i wydatki, a nawet dodatkowe prace wykonywane przez gospodarzy poza własnym gospodarstwem.

Jest to właściwie mały portret niechanowskiej wsi drugiej połowy XIX wieku.

Źródło

Encyklopedia Rolnictwa, t. II, pod red. J. T. Lubomirskiego i S. Przystańskiego, Warszawa 1874, s. 1135.