Arcugowo – od pradziejowych osad do ziemiańskiej rezydencji

Arcugowo jest niewielką miejscowością położoną około 3 kilometrów na północny wschód od Niechanowa i około 14 kilometrów od Gniezna. Choć współcześnie liczy zaledwie około 140 mieszkańców, historia osadnictwa na tym terenie sięga wielu tysięcy lat wstecz.

Najstarsze ślady osadnictwa

Teren dzisiejszego Arcugowa był zamieszkiwany już w pradziejach. Badania archeologiczne wykazały obecność ludności kultury pucharów lejkowatych, kultury amfor kulistych, kultury łużyckiej oraz kultury przeworskiej. Odkryto również ślady osadnictwa z okresu wczesnego i późnego średniowiecza oraz czasów nowożytnych.

Szczególnie interesującymi znaleziskami są paciorek szklany i paciorek bursztynowy z okresu wpływów rzymskich, przekazane do Muzeum Archeologicznego w Poznaniu przez właściciela miejscowego majątku. Odkrycia te świadczą o wielowiekowej ciągłości osadnictwa w okolicach Arcugowa.

Średniowieczne początki

Pierwsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1287 roku. W dokumencie księcia wielkopolskiego Przemysła II odnotowano zamianę dóbr pomiędzy podkomorzym poznańskim Bogusławem a klasztorem Kanoników Regularnych w Trzemesznie. Na mocy tego aktu Arcugowo przeszło w posiadanie klasztoru trzemeszeńskiego.

Kolejna ważna wzmianka pojawia się w 1326 roku, kiedy miejscowość została wymieniona pod nazwą „Iarczogowo” w dokumencie dotyczącym zamiany dóbr pomiędzy archidiecezją gnieźnieńską a klasztorem w Trzemesznie. Świadczy to o znaczeniu wsi wśród dóbr kościelnych ziemi gnieźnieńskiej.

Przez następne stulecia Arcugowo pozostawało związane z majątkami kościelnymi. W źródłach z XVI wieku występuje pod nazwami Jarczugowo i Jarczogowo. Rejestr poborowy z 1564 roku odnotowuje cztery łany kmiece, co wskazuje, że była to niewielka wieś rolnicza. Zachowane dokumenty wspominają również miejscowe sołectwo oraz przynależność dóbr do klasztoru trzemeszeńskiego.

Od dóbr kościelnych do majątku ziemskiego

Przełom nastąpił pod koniec XVIII i na początku XIX wieku, gdy w wyniku zmian politycznych i przejęcia majątków kościelnych przez państwo pruskie Arcugowo utraciło swój dawny charakter dóbr klasztornych.

Nowymi właścicielami zostali Rożnowscy herbu Nowina. To właśnie z ich działalnością związany jest rozwój nowoczesnego majątku ziemskiego oraz powstanie miejscowej rezydencji.

W 1815 roku Michał Cyprian Rożnowski wzniósł murowany dwór. Powstał on jednak w miejscu wcześniejszego folwarku istniejącego już na przełomie XVIII i XIX wieku. Dwór stał się centrum zarządzania majątkiem i symbolem nowego etapu w historii miejscowości.

Rozkwit majątku w XIX wieku

W połowie XIX wieku właścicielami Arcugowa byli Dezydery Rożnowski i jego żona Emilia z Przyłuskich. W tym okresie rozbudowano dwór, uporządkowano park oraz nadano całemu założeniu bardziej reprezentacyjny charakter.

Pamiątką po tym okresie pozostaje figura Matki Boskiej ustawiona przy wjeździe do majątku, opatrzona datą 1866 roku.

Nowy rozdział rozpoczął się w 1887 roku, kiedy majątek nabył doktor Romuald Rzewuski. Za jego czasów dwór przebudowano w modnym wówczas stylu neogotyku angielskiego. Powstała charakterystyczna wieża narożna, reprezentacyjna sala balowa oraz nowe elementy dekoracyjne. W parku urządzono również rodzinne mauzoleum Rzewuskich.

Arcugowo w XX wieku

Pod koniec XIX wieku przez miejscowość poprowadzono linię Gnieźnieńskiej Kolei Wąskotorowej łączącej Gniezno z Mielżynem. Kolejka przez wiele lat ułatwiała transport płodów rolnych oraz komunikację mieszkańców z okolicznymi miejscowościami.

W okresie międzywojennym majątek obejmował około 386 hektarów i należał do większych posiadłości ziemskich w tej części powiatu gnieźnieńskiego. Pozostawał własnością rodziny Rzewuskich aż do zakończenia II wojny światowej.

Po 1945 roku majątek został przejęty przez państwo i rozparcelowany. Dwór uniknął jednak losu wielu podobnych rezydencji i przetrwał okres powojenny. Po przeprowadzonych remontach pełnił funkcje wypoczynkowe, a w czasach PRL był miejscem pobytu wysokich urzędników państwowych oraz organizacji polowań.

Arcugowo współcześnie

Współczesne Arcugowo pozostaje spokojną miejscowością o rolniczym charakterze. Najcenniejszą pamiątką jego przeszłości jest zachowany zespół dworsko-parkowy, przypominający o czasach świetności miejscowego majątku. Neogotycki dwór, otaczający go park oraz inne zachowane ślady dawnego założenia ziemiańskiego należą dziś do najważniejszych świadectw historii miejscowości.

Więcej o dworze, parku i innych zachowanych pamiątkach przeszłości przeczytasz w artykule „Zabytki Arcugowa”.

Zabytki Arcugowa

Historia wsi to jednak nie tylko dzieje dworu i jego właścicieli. To także opowieść o tysiącach lat osadnictwa, średniowiecznych dobrach kościelnych oraz ludziach, którzy przez stulecia tworzyli krajobraz tej części ziemi gnieźnieńskiej.

Kalendarium Arcugowa

Źródła i literatura

Dzieje Arcugowa opracowano na podstawie materiałów archeologicznych, dokumentów średniowiecznych i nowożytnych, ksiąg metrykalnych parafii Niechanowo, dawnych rejestrów podatkowych, publikacji historycznych oraz źródeł genealogicznych. Wykorzystano także informacje zawarte w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego”, materiałach Archiwum Państwowego, bazie Archeologicznego Zdjęcia Polski, dokumentacji zabytkowego zespołu dworsko-parkowego oraz opracowaniach dotyczących dóbr klasztoru Kanoników Regularnych w Trzemesznie i historii ziemi gnieźnieńskiej.