POTRZYMOWO GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW.

Mała wieś nieco na uboczu od głównych dróg położona, do gnieźnieńskiego rynku o 15 km odległa. W 2021 roku liczyła 44 mieszkańców. Tym samym w latach 1998-2021 liczba mieszkańców zmalała o 30,2%. Najstarsze ślady osadnictwa na terenach wsi pochodzą jeszcze z okresu kultury łużyckiej.

Historia wsi:

1397 rok.

Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych o Potrzymowie. Było wtedy własnością Mścigniewa.

Królem Polski był w tym czasie Władysław Jagiełło.

1469 rok

Szlachcianka Katarzyna Goluńska sprzedała całą część majątku w Potrzymowie (w powiecie gnieźnieńskim), którą wcześniej nabył jej zmarły brat, szlachcic Andrzej Cawyczynski, szlachciance Katarzynie, żonie szlachcica Pawła ze Strzeszewa, za kwotę 50 grzywien.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1472 rok

Szlachcianka Katarzyna, żona szlachcica Pawła Strzelewskiego, kwituje (potwierdza odbiór i spłatę) szlachcica Mikołaja Gorazdowskiego z Żydowa z należności w wysokości 300 grzywien, zabezpieczonej na części wsi Potrzymowo w powiecie gnieźnieńskim.

• Na podst. Teki Dworzaczka

Oraz drugi wpis z tegoż roku:

Szlachcianka Katarzyna, żona szlachcica Pawła ze Strzeszewa, sprzedała całe swoje części dziedziczne we wsi Potrzymowo w powiecie gnieźnieńskim szlachetnemu Mikołajowi Gorazdowskiemu, dziedzicowi w Żydowie, za 300 grzywien.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1480 roku

Szlachcic Mikołaj zapisał swojej żonie Katarzynie 150 grzywien posagu i tyleż tytułem wiana, zabezpieczając je na połowie części dziedzicznej należnej mu z działu z bratem rodzonym Jakubem we wsiach Żydowo i Potrzymowo w powiecie gnieźnieńskim.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1481 rok

Szlachcic Jakub Woliczki, dziedzic w Żydowie, na połowie części należnej mu z podziału z bratem Mikołajem, we wsiach Żydowo i Potrzymowo w powiecie gnieźnieńskim, zapisał swojej żonie Aleksandrze 115 grzywien posagu i tyleż wiana, zabezpieczając je na tych dobrach.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1485 roku

Szlachcic Mikołaj z Zubna (?) sprzedał szlachcicowi Stanisławowi Ostrowskiemu część dziedzicznej własności we wsi Potrzymowo, w powiecie gnieźnieńskim, za sumę 120 grzywien.

• Na podst. Teki Dworzaczka

W tym przedstawionym zapisie najprawdopodobniej mamy błąd, dawny pisarz napisał z Zubna zamiast z Żydowa, gdy to poprawimy wszystko zaczyna się zgadzać, mowa tu o występującym we wcześniejszych zapisach Mikołaju z Żydowa.

1494 rok

Szlachcic Stanisław Ostrowski, dziedzic w Camplowie, sprzedał (wydał) szlachcicowi Mikołajowi Paxyńskiemu całą swoją część dziedziczną we wsi Potrzymowo w powiecie gnieźnieńskim, wraz z połową wiatraka, za cenę 32 kopy groszy.

• Na podst. Teki Dworzaczka

XVI wiek.

Miejscowość w tym czasie położona jest w województwie kaliskim, powiecie gnieźnieńskim, parafii Jarząbkowo.

1511 roku

Szlachcic Paweł Kambłowski kwituje swego ojca, Stanisława Kambłowskiego, z dóbr dziedzicznych ojczystych i macierzystych należnych mu po ojcu, przypadających mu z działu dokonanego z innymi braćmi, a położonych we wsiach Kambłowo, Gorzyce, Lipe i Potrzymowo, w powiatach pyzdrskim i gnieźnieńskim. Za te dobra Paweł odebrał od ojca sumę 100 grzywien i ulokował ją na dobrach dziedzicznych Mały Lang, przez siebie zakupionych. Wieś Mały Lang kupił za 200 grzywien od Jana Dopczyńskiego.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1515 roku

Szlachcic Jan Paxyński, zwany Czynptus, zapisał swojej żonie Barbarze, córce nieżyjącego Mikołaja Zdzychowskiego, sumę 50 grzywien tytułem posagu i wiana, zabezpieczając ją na jednej czwartej swoich części wsi Paksyno i Potrzymowo w powiecie gnieźnieńskim.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1516 roku

Tenże Stanisław Kambłowski sprzedał Janowi Paxyńskiemu całą swoją część dziedziczną we wsi Potrzymowo w powiecie gnieźnieńskim za 200 złotych węgierskich.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1521 roku

Szlachcice Paweł i Marcin, bracia rodzeni, niedzieleni, dziedzice w Sobiesiernie, sprzedali Janowi Paxyńskiemu, zwanemu Czuptas, całą swoją część dziedziczną we wsi Potrzymowo w powiecie gnieźnieńskim za sumę 34 grzywien.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1547 roku

Szlachcic Jan Gwiazdowski, mający 16 lat, w asyście swego stryja Jana Wągorzewskiego oraz wuja Stanisława Jabłonowskiego, dał swemu ojcu, Wacławowi Gwiazdowskiemu, dożywocie na całej wsi Potrzymowo oraz na wszystkich swoich częściach dziedzicznych wsi Kościelne Gurowo, a także na osadzie i pustkach Skrody w powiecie gnieźnieńskim.

Oraz drugi wpis z tego samego roku i dnia.

Szlachcic Jan Wągorzewski sprzedał szlachcicowi Janowi Gwiazdowskiemu, synowi Wacława Gwiazdowskiego, całą wieś Potrzymowo oraz wszystkie swoje części wsi Kościelne Gurowo, a także osadę i pustki Skrody w powiecie gnieźnieńskim, za cenę 2 000 grzywien.

• Na podst. Teki Dworzaczka

Mamy tutaj klasyczną sprzedaż całej wsi Potrzymowo a nie jej części, oraz części w innych miejscowościach. Sprzedającym był brat ojca kupującego. Pieniądze na zakup na pewno dał ojciec kupującego Wacław Gwiazdowski, który zabezpieczył sobie dożywocie na tych dobrach, a właścicielem został jego syn 16 letni Jan. Takie rozwiązanie zapobiegało przyszłemu podziałowi wsi i innym roszczeniom przyszłych spadkobierców w sytuacji gdyby to ojciec nieletniego Jana został właścicielem.

1560 roku

Do dworu wsi Potrzymowo, należącego do nieżyjącego Jana Gwiazdowskiego, zostali intromitowani (wprowadzeni w posiadanie) Jan Kakuliński oraz Wojciech, Ambroży, Piotr i Jakub Drachowscy, synowie Błażeja Drachowskiego z Korzkwi, z Małgorzaty Kakulińskiej zrodzeni, do wsi Potrzymowo przypadającej im w spadku po śmierci Jana Gwiazdowskiego.

Oraz drugi wpis z tegoż roku:

Szlachcic Jan Kakuliński, działając w imieniu własnym oraz swojej siostry rodzonej Katarzyny, żony uczciwego (tak określano mieszczanina) Jana Janaczka, krawca z Wągrowca, a także w imieniu Wojciecha i Zofii – dzieci uczciwego Pawła Kramarza z Trzemeszna, zrodzonych ze zmarłej Anny Kakulińskiej, siostry wyżej wymienionych – oddał (zamienił) wszystkie swoje, siostry oraz siostrzeńców części dziedziczne we wsiach Potrzymowo, Gurowo Kościelne, osadzie i pustkach Skrody w powiecie gnieźnieńskim, przypadające im w spadku po śp. Janie Gwiazdowskim, bezpotomnie zmarłym, na rzecz szlachciców Piotra, Jakuba, Wacława i Aleksandra Gwiazdowskich, braci rodzonych, w zamian za całość części we wsi Żółcze w powiecie gnieźnieńskim oraz za dopłatą 100 złotych.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1564 rok

Według wykazu podatkowego z tegoż roku we wsi znajduje się: 10 łanów ziemi kmiecej, 1 zagrodnik oraz są tam karczma i wiatrak.

• Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, http://atlasfontium.pl

(Według części historyków można przyjąć, że do uprawy łana ziemi, czyli w przybliżeniu 17 ha potrzeba było 11 osób, dorosłych i dzieci. Mogła być to rodzina kmiecia z parobkiem i jego rodziną lub dwóch kmieci, z których każdy gospodarzył na połowie łana ziemi. Natomiast zagrodnicy posiadali najczęściej tylko zagrodę i ewentualnie do 1/4 łana ziemi, komornicy nie posiadali domu i mieszkali w wynajętych izbach. W zamian za możliwość uprawy ziemi kmiecie i zagrodnicy byli zobowiązani do odrabiania pańszczyzny w folwarku pana wsi, i innych świadczeń na jego rzecz. Wymiar pańszczyzny uzależniony był od ilości uprawianej ziemi, cała ziemia we wsi, w tym też ta uprawiana przez kmieci i niekiedy zagrodników, stanowiła własność pana wsi. Znajdujące się na wsiach karczmy, wiatraki i młyny w olbrzymiej większości stanowiły własność właściciela wsi lub co było bardzo częste, tylko jej części, w tym przypadku wynajmowane były użytkownikom, na co roku odnawianą dzierżawę).

1565 roku

Szlachcianka Zofia, córka Piotra Smoguleckiego, żona Mikołaja Mieszkowskiego, działając w asyście Jana Smoguleckiego, swego brata stryjecznego, zrezygnowała na rzecz szlachcica Krzysztofa Iwieńskiego z Tomic z całej wsi Potrzymowo oraz wszystkich części wsi Kościelne Gurowo, a także osady Skrody i pustek Jelitowo w powiecie gnieźnieńskim, które nabyła od śp. Jana Gwiazdowskiego za sumę 2 000 grzywien wraz z dożywociem uzyskanym w 1559 r., za tę samą sumę 2 000 grzywien.

• Na podst. Teki Dworzaczka

1575 roku

Szlachcice Wacław i Aleksander Gwiazdowscy, bracia rodzeni, w celu uwolnienia się od zobowiązań wobec swoich braci rodonych Piotra i Jakuba, sprzedali szlachcicowi Krzysztofowi Iwieńskiemu z Tomic całe dobra dziedziczne: Potrzymowo, Jelitowo, Gurowo Kościelne (osadę), Michałowice, Skrody (pustki) w powiecie gnieźnieńskim za sumę 6 000 grzywien.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1588 roku

W tym czasie we wsi wykazy podatkowe wymieniają już tylko 4 łany ziemi kmiecej, czyli można przyjąć że na pozostałych 6 łanach wykazanych w 1564 roku powstał folwark. Mamy tam też 4 zagrodników bez ziemi oraz wiatrak, brak w wykazie karczmy.

• Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, http://atlasfontium.pl

1625 roku

Magnificus Mikołaj Mielżyński, kasztelan biechowski, oraz Krzysztof z Budzisławia Wysocki, kasztelan nakielski i starosta gnieźnieński, zostali wprowadzeni (intromitowani) w dobra dziedziczne: Niechanów, Żelaskowo, Nową Wieś, Miroszkę, Mikołajewice, Potrzymowo i Drachowo w powiecie gnieźnieńskim.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

Jest to zapis o wprowadzeniu magnata Mikołaja Mielżyńskiego w posiadanie dóbr, w przypadku Potrzymowa nie był to akt kupna ponieważ jak wynika z wpisu z roku 1663 nadal właścicielami wsi byli Iwieńscy. Mogła tutaj wchodzić w grę jakaś forma dzierżawy, zastawu itp.

1663 roku

Marianna z Tomic Iwieńska, żona Stanisława Działyńskiego, wojewody malborskiego, starosty kiszborskiego i falkenburskiego, wykonując zobowiązanie dane przez nich oboje śp. Maciejowi Woynowskiemu i Jadwidze Chlebowskiej, małżonkom, wydała (przeniosła) wieś Potrzymowo w powiecie gnieźnieńskim Jadwidze Chlebowskiej, wdowie po Macieju Woynowskim, za sumę 4 000 złotych polskich.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1704 roku

Michał z Działynia Działyński, kasztelan bydgoski, syn śp. Stanisława Działyńskiego, wojewody malborskiego, i śp. Marianny z Tomic Iwieńskiej, zapisał swojej żonie Ludwice Niegolewskiej, córce śp. Macieja Niegolewskiego, chorążego wschowskiego, i śp. Urszuli Zegockiej z ziemi kościańskiej, tytułem jej posagu sumę 40 000 złotych, zabezpieczoną na dobrach: Niechanowo, Żelaskowo, Nowa Wieś, Miroszka, Potrzymowo, Witkowo, Małachowo, Małachówko i połowie Wygrodzowa.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

1748 rok

Jakub z Kościelca na Działyniu Działyński, starosta nakielski i murzynowski, syn śp. Michała Działyńskiego, kasztelana brzeskiego kujawskiego, i śp. Ludwiki Niegolewskiej, dziedzic wsi: Niechanowo, Potrzymowo, Nowa Wieś, Konstancja, Drochówko, Ambroszkowo i Januszkowo w powiecie gnieźnieńskim, zawarł – z jednej strony on sam, a z drugiej Jan Chryzostom Krajewski, podczaszy ciechanowski, jako plenipotent Henryka Brühla, ministra – kontrakt sprzedaży tych dóbr za sumę 180 000 złotych polskich.

• Na podst. Teki Dworzaczka.

Około 1756 roku ?

Minister Brühl sprzedaje cały klucz dóbr niechanowskich Franciszkowi i Mariannie Skórzewskim.

1782 roku

Anna z Małachowskich, wdowa po śp. Józefie Ciecierskim, cześniku podlaskim, działając w imieniu własnym oraz Fryderyka Skórzewskiego, syna śp. Franciszka Drogosława Skórzewskiego, generała-lejtnanta wojsk koronnych, i śp. Marianny Ciecierskiej, swego małoletniego krewnego, jako jego prawna opiekunka, na mocy kontraktu spisanego w Niechanowie dnia 21 czerwca roku bieżącego, sprzedała Stefanowi Garczyńskiemu, synowi Edwarda Garczyńskiego, kasztelana rozpierskiego, i Katarzyny Radolińskiej, cały klucz niechanowski, to jest dobra: Niechanowo, Żelaskowo, Miroszkę, Mikołajewice Wężykowe Górne, Bojeniczki, a także Potrzymowo, Drachowo i Nową Wieś, jako dobra dziedziczne jej podopiecznego, za sumę 292 635 złotych polskich.

• Na podst. Teki Dworzaczka

Potrzymowo na mapie z 1803 roku

1846 roku

Wieś w posiadaniu Teresy Potulickiej, liczy 11 domów i 103 mieszkańców.

• J.A.Bobrowicz.- Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego – wyd. Lipsk 1846 rok.

1887 rok.

Wieś liczy 9 domów i 78 mieszkańców (12 katolików i 66 protestantów). Należy do parafii w Gurowie.

• Na podstawie: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VIII. 1887 rok.

Potrzymowo zwane w tym czasie Ludwigshorst na mapie z 1911 roku.

Dawny cmentarz ewangeliczny.

Cmentarz o pow. 0.2 ha. Ostatni pochówek miał tu miejsce w 1944 roku. Zamknięty w 1957 roku uchwałą GRN w Żydowie.

Legenda:

• Odległość podana jest od rynku w Gnieźnie do centrum opisywanej miejscowości.
• Dane statystyczne miejscowości pochodzą ze strony internetowej: Polska w liczbach.