KARSEWO GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW

Fot. Dwór w Karsewie

Karsewo jest niewielką miejscowością położoną przy drodze z Witkowa do Czerniejewa, około 16 kilometrów od Gniezna. W 2021 roku liczyło 142 mieszkańców. Mimo niewielkich rozmiarów wieś może poszczycić się wielowiekową historią sięgającą średniowiecza, a ślady obecności człowieka na jej terenie są znacznie starsze.

Najstarsze ślady osadnictwa

Badania archeologiczne wykazały, że okolice dzisiejszego Karsewa były zamieszkane już w mezolicie i neolicie. Odkryto tu również ślady osadnictwa ludności kultury łużyckiej i przeworskiej oraz pozostałości osad z okresu wczesnego i późnego średniowiecza. Oznacza to, że teren obecnej wsi był wykorzystywany przez człowieka przez kilka tysięcy lat przed pojawieniem się pierwszych zapisów historycznych.

Średniowieczne początki

Najstarsza znana wzmianka o Karsewie pochodzi z 10 sierpnia 1369 roku. W dokumencie wystawionym w klasztorze trzemeszeńskim wspomniano Mikołaja, niegdyś dziedzica w Karsewie. Świadczy to o tym, że już w XIV wieku miejscowość była siedzibą rycerską posiadającą własnych właścicieli.

W XV wieku wieś należała do rodu Karszewskich, który przyjął nazwisko od nazwy miejscowości. W źródłach pojawiają się Maciej z Karsewa, Wojciech, Jan i Stefan z Karsewa, a następnie Wojciech, Stanisław i Łukasz Karszewscy.

W 1473 roku Wojciech Karszewski zapisał swojej żonie Annie między innymi wiatrak oraz plac znajdujące się w Karsewie. Kilkanaście lat później, około 1494 roku, wieś stała się miejscem głośnego sporu sądowego. Przecław Małachowski został pozwany za uprowadzenie Barbary Karszewskiej wraz z jej majątkiem.

Folwark i parafia

Na początku XVI wieku Karsewo należało do parafii św. Jakuba w Niechanowie. W „Liber beneficiorum” arcybiskupa Jana Łaskiego odnotowano, że z miejscowego folwarku pobierano dziesięcinę na rzecz plebana niechanowskiego. Kmiecie zamieszkujący wieś byli zobowiązani oddawać kościołowi określone ilości żyta i owsa.

Źródło to potwierdza, że już na początku XVI wieku funkcjonował tutaj folwark oraz rozwinięta gospodarka rolna.

Karszewscy i Gałczyńscy

W XVI wieku Karsewo pozostawało podzielone między kilka rodzin szlacheckich. W 1562 roku Małgorzata Słomowska, wdowa po Bartłomieju Karszewskim, wraz z synem Stanisławem zobowiązała się sprzedać Maciejowi Gałczyńskiemu trzecią część wsi.

Dwa lata później rejestr poborowy wykazał dwóch właścicieli. Walenty Karszewski posiadał 3,5 łana ziemi kmiecej, zagrodnika i karczmę. Maciej Gałczyński był właścicielem większej części obejmującej 6 łanów ziemi kmiecej.

W 1576 roku wieś nadal pozostawała podzielona pomiędzy Karszewskich i Gałczyńskich. W 1588 roku jako właściciel głównej części Karsewa występował już Marcin Gałczyński. Jednak rejestr z lat 1618–1620 pokazuje, że Karszewscy nadal byli współwłaścicielami części wsi. Wówczas Wawrzyniec i Maciej Karszewscy posiadali dwa łany osiadłe, natomiast Jan Gałczyński pięć łanów. We wsi funkcjonował także wiatrak, wzmiankowany już wcześniej w źródłach XV-wiecznych.

Właściciele Karsewa w XVII i XVIII wieku

W kolejnych stuleciach w źródłach pojawiają się przedstawiciele rodzin Karszewskich, Kłobukowskich, Chełmickich, Rzeszotarskich i Wodeckich.

W 1723 roku Franciszek Karszewski został wymieniony jako dziedzic Karsewa. Pod koniec XVIII wieku część dóbr należała do Tadeusza i Krystyny Wodeckich.

Karsewo w XIX wieku

Na początku XIX wieku majątek przez długi czas pozostawał związany z Malczewem poprzez wspólnych właścicieli.

Od 1816 roku folwark należał do rodziny Krasickich. Najbardziej znanym przedstawicielem rodu był pułkownik Jan Krasicki, uczestnik wojen napoleońskich i powstania listopadowego. Zmarł on w Karsewie 31 grudnia 1848 roku.

Po śmierci Jakuba Krasickiego majątek przeszedł w ręce rodziny Pomińskich, która utrzymała go do około 1890 roku.

W połowie XIX wieku powstał istniejący do dziś dwór. W 1846 roku Karsewo liczyło 19 domów i 179 mieszkańców. Wieś była podzielona na dwie części określane jako Karsewo I i Karsewo II.

Budynek dawnej straży pożarnej w Karsewie.

Mieszkańcy i ich zwyczaje

Szczególnie interesujący opis mieszkańców Karsewa pozostawił Oskar Kolberg. W 1858 roku zanotował wygląd miejscowych strojów oraz szczegółowy przebieg wesela.

Mężczyźni nosili granatowe sukmany i wysokie buty, kobiety zaś długie suknie, fartuchy i ozdobne czepce. Kolberg opisał również zwyczaje weselne, w tym oczepiny, wspólne śpiewy oraz charakterystyczny obrzęd, podczas którego pan młody musiał zwrócić się do swojej wybranki słowami: „Chodź-że żono!”.

Komisja Kolonizacyjna i XX wiek

W 1890 roku właścicielem majątku został graf Fryderyk Schwerin. Dziewięć lat później dobra wykupiła Pruska Komisja Kolonizacyjna. Na przejętych gruntach do 1911 roku utworzono dziewiętnaście gospodarstw niemieckich.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości majątek znalazł się w rękach Rudolfa von Bülowa. W 1926 roku kupili go Stefan Frankowski i Bartłomiej Chełmiński, którzy gospodarowali tutaj do wybuchu II wojny światowej.

Podczas okupacji Karsewo znajdowało się pod administracją niemiecką. Po wojnie majątek przejął Skarb Państwa. W 1968 roku został przekazany Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu w Żydowie.

Współczesność

Obecnie Karsewo pozostaje spokojną miejscowością o rolniczym charakterze. O jego wielowiekowej historii przypominają zachowany dwór, pozostałości dawnego folwarku oraz liczne źródła historyczne dokumentujące dzieje wsi od średniowiecza po czasy współczesne.

Poznaj także historię właścicieli Karsewa, dzieje miejscowego majątku oraz dawne zwyczaje jego mieszkańców.

Chałupa prawdopodobnie pochodząca z końca XVIII wieku.

Znajdowała się w Karsewie, po II wojnie św. budynek nosił nr. 15 i należał do pani Kapeli.

Fotografia wykonana w latach 50 XX wieku. Ze zbiorów Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Historia Karsewa to ponad sześć i pół wieku udokumentowanych dziejów. Odkryj losy wsi, jej właścicieli, mieszkańców oraz zachowanego do dziś dworu.