Ostatni właściciele majątku Jelitowo (1897–1945)
Jelitowo
Szczegółowe informacje dotyczące dziejów majątku Jelitowo w latach 1897–1945 pochodzą z opracowań Andrzeja Prusa Niewiadomskiego, przygotowanych między innymi na podstawie materiałów dotyczących właścicieli ziemskich oraz rodzin Niemców bałtyckich związanych z ziemiami wcielonymi do III Rzeszy podczas II wojny światowej.
Tomasz Koschembar-Łyskowski nowym właścicielem Jelitowa
W 1897 roku majątek Jelitowo nabył dr Tomasz Koschembar-Łyskowski herbu Doliwa. Był on przedstawicielem znanej rodziny ziemiańskiej oraz osobą aktywną w życiu publicznym Wielkopolski. Zakup Jelitowa zakończył okres związany z rodziną Chrzanowskich i otworzył nowy rozdział w dziejach miejscowego majątku.
W rękach Koschembar-Łyskowskich Jelitowo pozostawało do okresu międzywojennego. W tym czasie funkcjonował tu folwark wraz z zespołem dworskim, który stanowił centrum życia gospodarczego wsi.
Maria Prandota-Trzcińska – ostatnia właścicielka majątku
Po śmierci Tomasza Koschembar-Łyskowskiego właścicielką Jelitowa została jego żona Maria Prandota-Trzcińska herbu Rawicz, urodzona w 1876 roku. Była ona ostatnią właścicielką majątku przed wybuchem II wojny światowej.
Po zajęciu Wielkopolski przez Niemców została wysiedlona z Jelitowa do Generalnego Gubernatorstwa. Zmarła w 1940 roku w okolicach Krosna. Małżeństwo Tomasza Koschembar-Łyskowskiego i Marii Prandota-Trzcińskiej nie pozostawiło potomstwa.
Jelitowo pod okupacją niemiecką
Po przejęciu majątku przez niemieckie władze okupacyjne zarząd nad liczącym około 339 hektarów gospodarstwem powierzono Georgowi von Gruenewaldtowi.
Urodzony w 1902 roku w Estonii Georg von Gruenewaldt należał do środowiska Niemców bałtyckich. W czasie wojny pełnił funkcję powiernika majątku Jelitowo. Jego żoną była Helene von Dehn, również pochodząca z Estonii. Małżeństwo posiadało dwie córki urodzone jeszcze przed wojną.
Losy Georga von Gruenewaldta dobrze ilustrują politykę prowadzoną przez III Rzeszę na ziemiach wcielonych do Niemiec. Przejmowane majątki ziemskie trafiały pod zarząd urzędników i osadników niemieckich, często wywodzących się z rodzin przesiedlonych z krajów bałtyckich.
Koniec epoki ziemiańskiej
Zakończenie II wojny światowej oznaczało definitywny koniec wielowiekowej historii majątku ziemskiego w Jelitowie. Po 1945 roku dobra zostały przejęte przez państwo, a dawny dwór stopniowo utracił swoją pierwotną funkcję rezydencjonalną.
Dzięki ustaleniom Andrzeja Prusa Niewiadomskiego możliwe jest dziś odtworzenie losów ostatnich właścicieli Jelitowa oraz osób związanych z funkcjonowaniem majątku w ostatnich dekadach jego istnienia.
